Bir merkez bankasının kanunla bağımsız olması, faizi gerçekten kendisinin belirlediği anlamına gelmez. Kamu borcu belli bir eşiği aştığında para politikasının gerçek patronu bütçe olur ve faiz kararı kurul toplantısında değil, maliyenin nakit tablosunda verilir. İktisat yazını bu duruma mali baskınlık diyor. Kavram, savaş yıllarının ABD’sinden bugünün Japonya’sına, Türkiye’nin avans yıllarından ABD bütçesinin rekor faiz faturasına kadar uzanan bir hattın ortak adıdır.

Mali Baskınlık Nedir?

Modern merkez bankacılığı basit bir iş bölümüne dayanır. Maliye vergiyi toplar, harcamayı yapar ve açığı borçla kapatır. Merkez bankası ise fiyat istikrarını korumak için kısa vadeli faizi belirler. Bu düzende uyum sağlamak zorunda olan taraf bütçedir: Faiz yükseldiğinde borçlanmanın maliyeti artar ve hükümet ya harcamayı kısar ya da vergiyi artırır. İktisatçılar bu düzene parasal baskınlık adını verir, çünkü son sözü para otoritesi söyler.

Mali baskınlık bu sıralamanın tersine dönmesidir. Hükümet harcama ve vergi patikasını borcun sürdürülebilirliğine bakmadan belirler; merkez bankası da bu patikanın doğurduğu finansman ihtiyacını karşılamak zorunda kalır. Bu zorunluluk her zaman açık bir emirle gelmez. Bazen kanun merkez bankasını Hazine’ye avans vermeye zorlar, bazen merkez bankası tahvil faizlerini belli bir tavanda tutmayı kendi kararıymış gibi açıklar, bazen de faiz artırmanın bütçede açacağı deliği hesaplayan kurul üyeleri elini geri çeker. Sonuç her seferinde aynıdır: Faiz, enflasyonun ihtiyacına göre değil, bütçenin taşıyabileceği yüke göre ayarlanır.

Kavramın gücü, bağımsızlık tartışmasını hukuk alanından aritmetik alanına taşımasından gelir. Bir merkez bankasının yasal statüsü ne kadar sağlam olursa olsun, kamu borcunun faizi devlet gelirlerinin büyük bir kısmını yutmaya başladığında her faiz kararı aynı zamanda bir bütçe kararına dönüşür. Kurul faizi 1 puan artırdığında yalnızca kredi talebini frenlemez; bir sonraki yılın faiz giderini, bütçe açığını ve yeni borçlanma ihtiyacını da büyütür. Bu döngü belli bir noktadan sonra para politikasını kendi hedefinden uzaklaştırır ve kurulun gerçekte hangi kısıta bakarak karar verdiği sorusunu gündeme getirir.

İki Otorite, Tek Bütçe Kısıtı

Devletin bütçe kısıtı herkes için aynıdır. Bugünkü borç, gelecekte elde edilecek faiz dışı fazlaların bugünkü değerine eşit olmak zorundadır. Bu eşitlik ya vergi ve harcama ayarıyla, ya enflasyonla, ya da borcun ödenmemesiyle sağlanır. Dördüncü bir yol yoktur. Mali baskınlık tartışmasının özü, bu ayarı kimin yapacağı sorusudur.

1991’de Journal of Monetary Economics’te yayımlanan ve bugün alanın temel metinlerinden sayılan bir çalışma, bu soruyu aktif ve pasif politika ayrımıyla netleştirdi. Aktif otorite kendi hedefini kovalar ve geçmiş borca bakmaz; pasif otorite ise diğerinin bıraktığı boşluğu doldurur. Merkez bankası enflasyon yükseldiğinde faizi daha güçlü artıran aktif bir otoriteyse ve maliye borç yükseldiğinde faiz dışı fazlayı büyüten pasif bir otoriteyse fiyat istikrarı korunur. Maliye borca bakmadan harcama yapan aktif bir otorite olduğunda ise merkez bankası pasifleşmek zorunda kalır ve borcun reel değerini dengeleme işini enflasyon üstlenir. İki otorite aynı anda aktif olmaya kalkarsa tutarlı bir denge kalmaz ve sonuç genellikle piyasada bir kırılma olur.

1990’larda geliştirilen ve fiyat düzeyinin mali teorisi diye bilinen yaklaşım bu fikri bir adım öteye taşıdı. Bu yaklaşıma göre piyasa, hükümetin borcunu karşılayacak fazlaları gelecekte üretmeyeceğine inanırsa, nominal borcun reel değeri fiyat düzeyinin yükselmesiyle kendiliğinden ayarlanır. Böyle bir ortamda merkez bankası faizi artırsa bile enflasyonu durduramayabilir, çünkü enflasyonun kaynağı para arzı değil, bütçeye duyulan güvensizliktir. Para politikasının etkili olabilmesi için önce maliyenin güvenilir olması gerekir.

Hoş Olmayan Monetarist Aritmetik

Mali baskınlığın en çarpıcı sonucu, 1981 sonbaharında Minneapolis Federal Rezerv Bankası’nın üç aylık dergisinde yayımlanan bir makalede ortaya kondu. Makalenin başlığı, Hoş Olmayan Monetarist Aritmetik, zamanla iktisat yazınında başlı başına bir kavrama dönüştü. Sorduğu soru basitti: Maliye açık vermeyi sürdürürken merkez bankası para arzını sıkı tutarsa ne olur?

Cevap rahatsız ediciydi. Sıkı para politikası, açığın parasal finansmanını bugünden yarına erteler. Ertelenen her dönemde açık borçla kapanır ve faiz oranı büyüme oranını aşıyorsa borç, ekonominin büyüklüğüne oranla şişer. Ancak kamu borcuna olan talebin bir sınırı vardır. O sınıra gelindiğinde kalan finansman ihtiyacı para basılarak karşılanmak zorundadır ve bu kez basılması gereken miktar, baştan basılacak olandan daha büyüktür. Kısacası bugünün sıkılığı, yarının daha yüksek enflasyonunu satın alır. Beklentilerin ileriye dönük oluştuğu bir dünyada etki daha da sertleşir: Piyasa gelecekteki parasal finansmanı fiyatlamaya başladığı anda bugünkü enflasyon bile yükselebilir.

Bu sonuç, enflasyonun parasal bir olgu olduğu görüşünü çürütmez, ama onu bir koşula bağlar. Para politikası ancak maliye kendi bütçe kısıtına saygı gösterdiğinde enflasyonu denetleyebilir. Maliye bu saygıyı göstermediğinde, merkez bankası kuralını ne kadar sıkı uygularsa uygulasın aritmetik sonunda onun aleyhine işler. Merkez bankası faizi belirleyebilir, ama bütçe kısıtını belirleyemez.

ABD 1942-1951: Fed’in Tahvil Faizini Sabitlediği Dönem

Mali baskınlığın en temiz tarihsel örneği İkinci Dünya Savaşı yıllarında ABD’de yaşandı. Nisan 1942’de Hazine’nin talebi üzerine Federal Rezerv, kısa vadeli Hazine bonolarının faizini %0,375’te sabitleme taahhüdü verdi ve uzun vadeli tahvil faizine fiilen %2,5’lik bir tavan koydu. Amaç savaşın finansmanını ucuz tutmak ve halka satılan savaş tahvillerinin değerini korumaktı. Fed bu tavanı korumak için piyasada satılan her tahvili almaya hazır olmak zorundaydı. Bu da bilançosunun büyüklüğü ve para arzı üzerindeki denetimini fiilen Hazine’ye bırakması demekti.

Savaş süresince fiyat kontrolleri ve tayınlama enflasyonu baskı altında tuttu. Sorun barışla birlikte başladı. Kontroller kalkınca bastırılmış talep fiyatlara yansıdı, ardından Kore Savaşı yeni bir harcama dalgası getirdi. Federal Rezerv’in kendi tarih arşivine göre Şubat 1951’e gelindiğinde yıllıklandırılmış tüketici enflasyonu %21’e ulaşmıştı. Buna rağmen yönetim Fed’in tavanı korumasında ısrar ediyordu, çünkü faizin yükselmesi hem Hazine’nin borçlanma maliyetini artıracak hem de milyonlarca savaş tahvili sahibine sermaye kaybı yaşatacaktı.

Çatışma 4 Mart 1951’de Hazine ile Fed’in yayımladığı ortak açıklamayla, sonradan Hazine-Fed Uzlaşısı adıyla anılan metinle çözüldü. Açıklamaya göre iki kurum borç yönetimi ve para politikası konusunda tam bir uzlaşıya varmıştı; ortak amaçları hükümetin finansman ihtiyacını karşılarken kamu borcunun parasallaştırılmasını en aza indirmekti. Diplomatik dil bir kenara bırakıldığında anlam açıktı: Fed, tahvil faizini sabitleme yükümlülüğünden kurtuluyordu. Fed’in tarih kayıtları bu uzlaşıyı borç yönetimini para politikasından ayıran ve modern Fed’in temelini atan adım olarak tanımlar.

Bu dönemin dersi, mali baskınlığın çoğu zaman kötü niyetle değil, meşru bir ulusal ihtiyaçla başladığıdır. Savaşı finanse etmek tartışmasız bir öncelikti. Sorun, olağanüstü dönemde kurulan düzenin olağanüstü durum bittikten sonra da sürmek istemesiydi. Savaşın bitişinden uzlaşıya kadar yaklaşık 6 yıl geçti ve tavan ancak enflasyon %21’e dayandığında kaldırılabildi.

Mali baskınlık çoğu zaman kötü niyetle başlamaz. Olağanüstü bir ihtiyaçla başlar ve olağanüstü durum bittiğinde bitmek istemez.

Finansal Baskı: Kamu Borcunun Sessizce Eritilmesi

Savaş sonrasında gelişmiş ülkeler devasa borç stoklarını nasıl eritti? Yaygın cevap büyümedir, ama tek başına yeterli değildir. 2011’de ABD Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu’nun çalışma metni olarak yayımlanan ve daha sonra Economic Policy dergisinde basılan bir araştırma, bu sürecin önemli bir kısmını finansal baskı kavramıyla açıkladı. Finansal baskı, devletin borcunu ucuza finanse etmek için kurduğu düzenlemelerin bütünüdür: faiz tavanları, emeklilik fonları gibi elinde tutulan kurumların kamu tahviline yönlendirilmesi, sermaye hareketlerine konan kısıtlar ve hükümet ile bankalar arasında giderek sıkılaşan bir bağ.

Araştırmanın bulguları dikkat çekicidir. Örneklemdeki gelişmiş ekonomilerde 1945 ile 1980 arasındaki dönemin kabaca yarısında reel faiz negatifti. ABD ve İngiltere’de negatif reel faiz yoluyla eritilen borç her yıl ortalama olarak GSYH’nin %3 ile %4’ü arasında bir tutara ulaştı. Enflasyonun daha yüksek seyrettiği Avustralya ve İtalya’da bu etki yıllık yaklaşık %5’e çıktı. Araştırmanın vurguladığı nokta, yöntemin ancak istikrarlı bir enflasyonla birlikte işlediğiydi. Enflasyonun tarihsel ölçülerle çok yüksek olması gerekmiyordu; faizin her yıl onun biraz altında kalması yetiyordu.

Bu tablo mali baskınlığın en sessiz biçimini gösterir. Para basılıp bütçe açığı doğrudan finanse edilmez. Bunun yerine tasarruf sahibine enflasyonun altında bir getiri kabul ettirilir ve aradaki fark her yıl sessizce devlete aktarılır. Bu bir vergi değildir, Meclis’ten geçmez, bütçede bir kalem olarak görünmez. Ama alacaklıdan borçluya doğru akan büyük bir servet transferidir ve en büyük alacaklı, birikimini mevduatta ve tahvilde tutan sıradan tasarruf sahibidir.

Savaş sonrası finansal baskı dönemi sonunda 1970’lerin yüksek enflasyonuyla kapandı. Negatif reel faizi alışkanlık haline getiren ekonomiler, beklentiler bir kez kırıldığında aynı enflasyonu kolayca durduramadı. Faizi bütçeye göre ayarlayan para politikası, sonunda faizi enflasyona göre ayarlamak zorunda kaldığında bu düzeltmenin bedeli çok daha ağır oldu.

Japonya: Tahvil Piyasasının Yarısını Tutan Merkez Bankası

Bugünün dünyasında mali baskınlık tartışmasının en çok başvurulan örneği Japonya’dır, ancak bu örnek klasik kalıba tam oturmaz. Burada sorun yüksek enflasyon değil, uzun süreli deflasyon ve onu kırmak için girişilen olağanüstü parasal genişlemeydi. Japonya Merkez Bankası Nisan 2013’te nicel ve nitel parasal genişleme programını başlattı. Ocak 2016’da bankaların merkez bankasındaki hesaplarının bir kısmına %0,1 eksi faiz uyguladı ve Eylül 2016’da getiri eğrisi kontrolüne geçti. Bu son adımla banka, 10 yıllık devlet tahvili faizini yaklaşık %0 düzeyinde tutmayı hedefledi.

Getiri eğrisi kontrolü teknik olarak 1942-1951 ABD düzenine benzer. Merkez bankası bir faiz düzeyi ilan eder ve o düzeyi korumak için gerektiği kadar tahvil alır. Fark, Japonya’da bunun Hazine’nin talebiyle değil, merkez bankasının kendi enflasyon hedefi gerekçesiyle yapılmasıydı. Ancak bilançoda bıraktığı iz aynıydı. Japonya Merkez Bankası’nın hazine bonoları hariç devlet tahvili stokundaki payı Mart 2013’te %11,55 iken Eylül 2022’de ilk kez yarıyı aşarak %50,26’ya, Mart 2023’te ise %53,34’e yükseldi.

Banka 19 Mart 2024’te eksi faiz uygulamasını ve getiri eğrisi kontrolünü sona erdirdi ve 17 yıl sonra ilk kez faiz artırdı. O tarihten bu yana pay yavaş yavaş geriliyor. Japonya Maliye Bakanlığı’nın sahiplik dökümüne göre Aralık 2024’te 1.074,6 trilyon yenlik devlet tahvili stokunun 559,3 trilyon yeni, yani %52,0’ı merkez bankasındaydı. Aralık 2025’te bu tutar 1.025,8 trilyon yenlik stokun 503,0 trilyon yenine, yani %49,0’ına indi.

Japonya’nın asıl sınavı çıkışta görülüyor. Tahvil faizleri yükseldikçe merkez bankasının elindeki tahvillerin piyasa değeri düşüyor. Bankanın yarıyıl mali sonuçlarına göre Eylül 2025 sonu itibarıyla devlet tahvili portföyündeki gerçekleşmemiş zarar 32,8 trilyon yene ulaştı. Bu zarar vadesine kadar tutulan tahvillerde hiç gerçekleşmeyebilir, ama şunu gösterir: Merkez bankası tahvil piyasasının yarısını tuttuğunda faiz kararı artık yalnızca enflasyonu değil, kamu maliyesini ve merkez bankasının kendi bilançosunu da etkileyen bir karar haline gelir. Bu, mali baskınlığın kanunla değil, bilançonun büyüklüğüyle gelen biçimidir.

ABD’de Faiz Yükü: Bütçenin En Hızlı Büyüyen Kalemi

Mali baskınlık tartışmasının bugün yeniden alevlenmesinin nedeni, dünyanın rezerv parasını basan ülkenin bütçe tablosudur. ABD Kongre Bütçe Ofisi’nin (CBO) verilerine göre federal hükümetin net faiz gideri 2025 mali yılında 970 milyar dolara ulaştı. Bu rakam bir önceki yılın 881 milyar dolarlık düzeyinin 89 milyar dolar, yani yaklaşık %10 üzerindedir. Ekonominin büyüklüğüne oranla net faiz gideri GSYH’nin %3,2’sine çıktı ve 2021’deki oranın 2 katını aştı.

Borç stoku da aynı yönde ilerliyor. 2025 mali yılı sonunda kamuya ait federal borç yaklaşık 30,2 trilyon dolardı ve ekonominin büyüklüğüne neredeyse eşitti. CBO’nun Şubat 2026’da yayımladığı 10 yıllık projeksiyon, bu oranın 2026’da %101’e, 2036’da ise %120’ye çıkacağını öngörüyor. Bu düzey, 1946’da savaş borcuyla ulaşılan %106’lık tarihi zirvenin de üzerindedir. Aynı projeksiyonda net faiz giderinin 2026’da GSYH’nin %3,3’üne, 2036’da ise %4,6’sına yükselmesi bekleniyor.

Projeksiyonun en öğretici ayrıntısı açığın bileşimindedir. CBO’ya göre faiz dışı açık 2026’da GSYH’nin %2,6’sından 2036’da %2,1’ine geriliyor. Buna karşın toplam açık aynı dönemde %5,8’den %6,7’ye çıkıyor. Yani önümüzdeki 10 yılda açığı büyüten şey yeni harcama programları değil, mevcut borcun faizi. Faiz giderinin kendi kendini besleyen bir kaleme dönüşmesi mali baskınlığın klasik ön koşuludur: Faizi artırmak açığı büyütür, büyüyen açık daha fazla borç, daha fazla borç ise daha fazla faiz demektir.

Basit bir hesap baskının boyutunu gösteriyor. 30,2 trilyon dolarlık borcun tamamı ortalamada 1 puan daha yüksek bir faizle yeniden fiyatlandığında yıllık faiz faturası yaklaşık 302 milyar dolar artar. Bu etki bir anda gerçekleşmez, çünkü borcun yalnızca vadesi dolan kısmı yenilenir. Ancak hazine bonosu gibi kısa vadeli kağıtların payı ne kadar yüksekse, para politikasındaki her değişiklik bütçeye o kadar hızlı yansır. Borç vadesini kısaltma kararı bu yüzden yalnızca teknik bir finansman tercihi değildir; para politikasının bütçe üzerindeki etkisini hızlandıran bir karardır.

Bunların hiçbiri ABD’nin bugün mali baskınlık altında olduğunu kanıtlamaz. Federal Rezerv 2022 ve 2023’te politika faizini, faiz giderinin hızla artacağını bile bile yükseltti; bu da parasal baskınlığın hâlâ işlediğinin güçlü bir göstergesidir. Ama tartışmanın yönü değişti. Artık soru Fed’in faizi artırıp artıramayacağı değil, bir sonraki enflasyon dalgasında faiz giderinin GSYH’nin %4’ünü aşmış olduğu bir bütçeyle aynı kararlılığı gösterip gösteremeyeceğidir.

Faiz ile Büyüme Arasındaki Fark ve Borç Dinamiği

Mali baskınlığın aritmetiğini en sade biçimde gösteren denklem, borcun GSYH’ye oranının yıldan yıla nasıl değiştiğini anlatan denklemdir. Gelecek yılın borç oranı, bu yılki borç oranının faizle büyütülüp nominal büyümeyle küçültülmesine, buna da o yılın faiz dışı açığının eklenmesine eşittir. Belirleyici olan iki şey vardır: borcun ortalama faizi ile ekonominin nominal büyüme hızı arasındaki fark ve hükümetin faiz dışı açığı.

Faiz büyümenin altında kaldığı sürece borç, kendiliğinden eriyen bir yük gibi davranır. Faiz dışı açık verilse bile borç oranı ya yavaş yükselir ya da belli bir düzeyde dengelenir. Faiz büyümeyi aştığında ise borcun faizi ekonomiden daha hızlı büyür ve borç oranı, faiz dışı açık olmasa bile tırmanmaya başlar. Hükümetlerin merkez bankasından faizi düşük tutmasını bekleme eğilimi tam olarak bu ayrımdan beslenir. Faiz ile büyüme arasındaki farkı negatif tutmak, vergi artırmadan ve harcama kısmadan borcu yönetmenin en kolay yoludur.

Aşağıdaki grafik bu mekanizmayı gerçek veri olmayan bir örnek hesapla gösteriyor. Başlangıçta borç oranı %100, nominal büyüme %4 ve her yıl GSYH’nin %2,5’i kadar faiz dışı açık varsayılıyor. Tek değişken borcun ortalama faizi. Faiz %3 olduğunda borç oranı 20 yılda %128,1’e, faiz büyümeye eşit olduğunda %150’ye, faiz %5 olduğunda ise %175,9’a çıkıyor. Faizdeki 2 puanlık fark, 20 yılın sonunda borç oranında yaklaşık 48 puanlık bir uçuruma dönüşüyor.

Grafikteki üç patika, merkez bankası kurulunun önüne gelen gerçek seçeneği de özetler. Faizi enflasyonun gerektirdiği düzeye çıkarmak borcu en üstteki patikaya iter. Faizi bütçenin taşıyabileceği düzeyde tutmak borcu alttaki patikada tutar, ama bunun bedeli enflasyonun hedefin üzerinde kalmasıdır. Mali baskınlık, kurulun ikinci seçeneği tek seferlik bir istisna olarak değil, sistematik bir tercih olarak seçmeye başlamasıyla ortaya çıkar.

Türkiye: Kısa Vadeli Avanstan Kanuni Yasağa

Türkiye mali baskınlığın en doğrudan biçimini, merkez bankasının Hazine’ye doğrudan kredi açtığı dönemi yakından tanır. 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu, Hazine’ye cari yıl genel bütçe ödeneklerinin %15’ine kadar kısa vadeli avans verilmesine imkan tanıyordu. Adı kısa vadeli olan bu avanslar zamanla geri dönmeyen, donuk kredilere dönüştü ve 1980’ler ile 1990’ların kronik enflasyonunun başlıca kaynaklarından biri oldu.

Çıkış kademeli oldu. 1994’te alınan kararla avans limiti 1996 için %10’a, 1997 için %6’ya, 1998 ve sonrası için %3’e indirildi. 1997’de Hazine ile Merkez Bankası arasında imzalanan protokolle 1998’den itibaren Hazine’nin kısa vadeli avans kullanmaması konusunda uzlaşıldı. Kesin kopuş ise 2001 krizinin ardından geldi. 25 Nisan 2001’de kabul edilen 4651 sayılı Kanun’la Merkez Bankası’nın Hazine’ye ve kamu kuruluşlarına avans vermesi ve kredi açması yasaklandı; kamu borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alması da yasak kapsamına alındı. Bu düzenleme, sonraki yıllarda enflasyonun tek haneye inmesinin kurumsal zeminini hazırladı.

Doğrudan kanalın kapanması, dolaylı kanalların da kapandığı anlamına gelmez. 2019 yazında Merkez Bankası Kanunu’nda yapılan değişiklikle yedek akçe düzenlemesi değiştirildi ve birikmiş kaynakların Hazine’ye aktarılmasının önü açıldı. 2021 sonbaharından itibaren ise politika faizi enflasyon yükselirken indirildi: Yıllık tüketici enflasyonu Ekim 2022’de %85,51 ile zirve yaparken politika faizi Şubat 2023’te %8,5’e kadar geriledi. Bu dönem bütçenin finansman ihtiyacından çok düşük faizle büyüme tercihinin ürünü olduğu için, klasik anlamda mali baskınlıktan çok siyasi bir baskınlığa yakındır. Yine de kur korumalı mevduat gibi araçlarla kur riskinin bir kısmı kamu bilançosuna yazıldı ve para politikasının maliyeti dolaylı yoldan bütçeye taşındı. Haziran 2023’te başlayan sıkılaştırma politika faizini Mart 2024’te %50’ye çıkardı ve para politikasının pusulasını yeniden enflasyona çevirdi.

Mali Baskınlık Nasıl Anlaşılır?

Mali baskınlık nadiren açıkça ilan edilir. Hiçbir merkez bankası faizi bütçe için düşük tuttuğunu söylemez; bunun yerine büyüme, finansal istikrar ya da geçici arz şokları gerekçe gösterilir. Bu yüzden teşhis, söylenenlere değil verilere bakarak konur. Aşağıdaki tablo izlenmesi gereken başlıca işaretleri bir araya getiriyor.

Bu işaretlerin hiçbiri tek başına teşhis için yeterli değildir. Bir merkez bankası resesyonda reel faizi negatife çekebilir ya da kriz anında tahvil alabilir; bunlar mali baskınlık değil, olağan para politikasıdır. Belirleyici olan bu durumların kalıcılaşması ve özellikle enflasyon hedefin üzerindeyken sürmesidir. Enflasyon yüksekken faizin düşük kaldığı ve merkez bankasının tahvil alımlarını sürdürdüğü bir tablo, para politikasının kendi hedefinden başka bir hedefe hizmet ettiğini gösterir.

Piyasanın ilk tepkisi genellikle uzun vadeli tahvillerde görülür. Merkez bankası kısa faizi sabit tutsa bile yatırımcılar uzun vadede enflasyonla erime riskini karşılamak için daha yüksek bir vade primi ister. Getiri eğrisinin dikleşmesi, yerel paranın zayıflaması ve altın gibi hiçbir devletin yükümlülüğü olmayan varlıklara yönelim, mali baskınlık beklentisinin piyasada bıraktığı tipik izlerdir. Kurul faizi düşük tutabilir, ama vade primini kararname ile düşük tutamaz.

Sonuç: Merkez Bankası Bağımsızlığının Bütçe Koşulu

Mali baskınlık tartışması, merkez bankası bağımsızlığının sanıldığından daha kırılgan bir kurum olduğunu gösterir. Bağımsızlık bir kanun maddesiyle tanımlanır, ama bir bütçe denklemiyle sürdürülür. Hükümet faiz dışı fazla üretebildiği ve borcu sürdürülebilir bir patikada tuttuğu sürece merkez bankası faizi enflasyona göre belirleyebilir. Borç yükü bu kapasiteyi aştığında ise kanun yerinde dursa bile karar yetkisi el değiştirir.

Tarih bu el değiştirmenin nasıl sonuçlandığını defalarca gösterdi. ABD 1951’de tavanı ancak enflasyon %21’e dayandığında kaldırabildi. Savaş sonrası finansal baskı dönemi 1970’lerin enflasyonuyla kapandı. Türkiye avans kanalını ancak ağır bir bankacılık krizinin ardından yasakladı. Japonya’nın çıkışı ise henüz tamamlanmadı. Ortak payda şudur: Mali baskınlıktan çıkış her zaman girişten daha pahalıdır, çünkü çıkışın bedeli biriken borcun gerçek faizle yeniden fiyatlanmasıdır.