Avrupa Birliği Neden Yenilenemiyor

Avrupa Birliği’nin bugünkü etkisizliği bir yönetim hatası, bir liderlik sorunu ya da geçici bir talihsizlik değildir. Kuruluş mantığının dayandığı dünyanın ortadan kalkmış olmasıdır. Ortaya çıkan şey, çöken değil köhnemiş bir yapıdır; işlemeye devam eder, toplanır, metin üretir, ama ürettiği hiçbir şey dışarıdaki gerçekliğe dokunmaz.

Kuruluş mantığı bugünün dünyasına ait değil

Avrupa bütünleşmesi, siyaseti etkisizleştirmek için kuruldu. Amaç, iki büyük savaşın çıktığı kıtada egemen iradeleri birbirine o kadar sıkı bağlamaktı ki çatışma fiziksel olarak imkânsız hale gelsin. Bunun için çatışma müzakereye, egemenlik düzenlemeye, karar ise ortak metne dönüştürüldü. Bu, tarihsel olarak olağanüstü bir başarıdır ve tam da başarılı olduğu için bugünkü felcin kaynağıdır.

Çünkü bu model, çok özel bir dış koşullar bileşimine yaslanıyordu. Güvenliği başkası sağlıyordu, enerji ucuz ve kesintisizdi, küresel ticaret genişliyordu, nüfus dengeliydi ve teknolojik üstünlük kıtanın kendisindeydi. Bu beş sütunun hepsi aynı anda aşındığında, siyaseti idareye çevirmiş bir yapı elinde hiçbir araç kalmadığını fark etti. Savaşı imkânsız kılmak için tasarlanmış bir mekanizmadan, savaşın geri döndüğü bir çağda strateji üretmesi beklendi. Beklenti yanlıştı, çünkü makine o iş için yapılmamıştı.

Karar veremeyen bir yapının içyapısı

Kararın arkasında bir irade olması gerekir, Avrupa Birliği ise bir irade değil bir usuldür. 27 ulusal tercihin uzlaşısından çıkan şey ortalama bir tutumdur, seçim değil. Kriz anlarında siyasetin talep ettiği tek şey ise seçimdir. Bu yüzden Birlik her acil durumda kendi iç mutabakatını dış politikasının yerine koyar, anlaşmaya varmayı eyleme geçmekle karıştırır ve kurumsal işleyişini başarı sanır.

Buna bir zaman uyumsuzluğu eklenir. Kriz saatlerle çalışır, kurumsal uzlaşı aylarla. Ortaya çıkan sonuç, olayların çoktan bittiği yerde açıklanan pozisyonlardır. Bir aktör gündemi belirleyemiyorsa gündeme yetişmeye çalışır; yetişmeye çalışan da başkalarının kurduğu oyunun içinde konumlanmayı kabul etmiş demektir.

Kural üretmek siyaset üretmek değildir

Birliğin uzun süre tek gerçek gücü, kural yazma kapasitesiydi. Pazarına girmek isteyen herkes onun standardını kabul etmek zorundaydı, dolayısıyla düzenleme bir tür dış politikaydı. Ancak bu güç, kuralın herkes için geçerli olduğu bir dünyaya bağlıydı. Kuralın askıya alındığı, ticaretin siyasallaştığı, teknolojinin güvenlik meselesi haline geldiği bir düzende aynı kapasite güce değil maliyete dönüşür.

Bugün Avrupa, henüz üretmediği teknolojileri düzenleyen, henüz kurmadığı sanayiyi standartlara bağlayan bir yapıdır. Kendi hamle alanını kendi eliyle daraltır, sonra hamle yapamadığı için şikâyet eder. Düzenleyici aklın en tehlikeli yanı budur: kendi işleyişini bir sonuç zannettiği için, sonuç üretmediğini uzun süre fark etmez.

Mirası korumak, kaybetmenin kendisi haline geldi

Avrupa devletlerinin ve halklarının bugün taşıdığı tek ortak amaç, miras kalan refahı korumaktır. Paradoks şudur: korumak, muhafaza etmek değildir. Çünkü korunan şey duran bir nesne değil, akan bir süreçtir. Refah bir stok değil bir akıştır; verimlilikle, teknolojiyle, enerji maliyetiyle, nüfus dengesiyle her gün yeniden üretilmek zorundadır. Akışı stok sanan bir toplum, onu korumak için yaptığı her hamleyle akışı yavaşlatır.

Bunun siyasi karşılığı zaman ufkunun tersine dönmesidir. Geleceği olan toplumlar kazanmak için hesap yapar, geçmişi olan toplumlar kaybetmemek için. İlkinde hata bir maliyettir, ikincisinde felaket. Kaybetme korkusu kazanma ihtimalinden daha güçlü bir siyasi duygudur ve her zaman hareketsizliği seçer. Sabit sanılan bir refah havuzunda dayanışma da paylaşma olmaktan çıkar, bölüşme kavgasına dönüşür. Büyüyen bir pastada herkes ne alacağını konuşur, sabit bir pastada kimin elinden ne alınacağını.

Göç tartışmasının gerçek konusu

Göç karşıtlığı bir güvenlik ya da işgücü tartışması değil, bir kimlik telafisidir. Ortak bir halkı, ortak bir tarih anlatısı ve ortak bir fedakârlık eşiği olmayan bir yapı, birliğini olumlu bir tanımla üretemeyince dışlama üzerinden üretmeye başlar. Avrupalılık ne olduğuyla değil, kim olmadığıyla anlatılır hale gelir.

Bunun dış politikaya bağlanışı doğrudandır. Göç, refah devletinin sınırlarının nerede bittiğini gösterdiği için Birliğin en temel vaadini tehdit eder. Böylece dışarıdaki her kriz Avrupa’da bir dış politika meselesi değil, bir iç siyaset meselesi haline gelir. Kıta dünyaya bakarken artık dünyayı değil, dünyanın kendisine ne göndereceğini görür. Bu, jeopolitik aklın yerini savunma refleksinin almasıdır.

Güvenliğini devreden bir kıtanın stratejik dili olmaz

Amerika karşısındaki konum bir zayıflık değil, bağımlılığın kurumsallaşmasıdır. Güvenliğini onlarca yıl dışarıya devretmiş bir kıta, bu devri bir tercih olarak yaşamayı bıraktığında onu bir doğa yasası gibi görmeye başlar. Korunmak, zamanla düşünmemeyi de kapsar. Stratejik düşünme sonuçlarına katlanma ihtimaliyle birlikte doğar; katlanma riskinin başkasına ait olduğu yerde üretilen şey politika değil tutum belgesidir.

Bu yüzden Avrupa’nın Washington karşısındaki huzursuzluğu öfkeden çok utançtır. Bağımlı olduğunu bilen, bağımsızlığın bedelini ödemeye ise niyeti olmayan bir aklın huzursuzluğu. Stratejik özerklik söylemi de bu nedenle 20 yıldır bir hedef değil, bir teselli cümlesi olarak tekrarlanır.

Rusya korkusu ve Türkiye’nin konumu

Rusya, Avrupa için yalnızca bir dış tehdit değil, kıtanın kendi geçmişinin bastırılmış hatırasıdır. Bütünleşme, şiddetin ve toprak siyasetinin geride bırakıldığı ilanıyla kurulmuştu; bunun geçerli olmadığının gösterilmesi askeri olduğu kadar varoluşsal bir sarsıntıdır. Dahası bu korku birleştirmez, böler. Doğu sınırındaki bir üye için varlık meselesi olan şey, batıdaki bir üye için maliyet kalemidir. Bir yapının en büyük tehdidi aynı zamanda en derin iç bölünme hattıysa, ortak savunma siyaseti kurulamaz. Korku, birleştirmediğinde felç edicidir.

Türkiye ise bu tabloda bir aday ülke değil, bir sınır tanımıdır. Yaklaşık 500 yıldır Avrupa’nın kendini tarif ederken kullandığı karşıt referans olmuştur; önce dini, sonra medeniyetçi, bugün kültürel bir dille. Bu yüzden ilişki hiçbir zaman teknik bir müzakere olarak yürümedi. Türkiye’yi içeri almak, Avrupa’nın kendi tanımını değiştirmesi anlamına gelirdi ve yenilenemeyen bir yapı en çok kendi tanımını değiştirmekten korkar. Bugünkü çelişki buradan doğar: güvenliğini, göç düzenini ve enerji geçişlerini büyük ölçüde bu sınır ülkesine dayayan bir yapı, onu tanımının içine alamaz. İhtiyaç duyduğu ama ait saymadığı bir aktörle kurulan ilişki doğası gereği pazarlıktır, ortaklık değil. Pazarlıkta ise güçlü olan taraf ihtiyaç duyan değil, vazgeçebilendir.

Yenilenmeyi imkânsız kılan kilit

Asıl mesele Birliğin köhnemiş olması değil, köhnemişliğini onarabilecek mekanizmadan yoksun olmasıdır. Yapıyı değiştirmek antlaşma değişikliği gerektirir, antlaşma değişikliği oybirliği gerektirir, oybirliği de değişimden en çok rahatsız olacak üyenin onayını gerektirir. Yani reform, reform edilmesi gereken kilidin iznine bağlıdır. Kendi kendini kilitlemiş bir sistemin doğal davranışı, değişmek yerine değişimi ertelemenin yeni yollarını icat etmektir.

İkinci kilit sosyolojiktir. Yenilenme normalde aşağıdan gelir; bir toplumun yeni talepleri siyasi temsile dönüşür ve yapıyı zorlar. Ortak bir halkın bulunmadığı yerde bu kanal yoktur. Avrupa seçimleri ulusal siyasetin uzantısı olarak yaşandığı için, ortaya çıkan tepki Birliği dönüştürmez, yalnızca meşruiyetini aşındırır. Böylece memnuniyetsizlik biriken ama hiçbir yere akmayan bir basınca dönüşür ve yapının içinden değil, ona karşı örgütlenen akımların elinde siyasallaşır.

Çözülüş nasıl görünecek

Köhnemiş yapılar genellikle yıkılmaz, boşalır. Kurumlar yerinde durur, bütçeler onaylanır, zirveler toplanır, ama gerçek kararlar başka yerlerde alınmaya başlar. Enerji güvenliği ikili anlaşmalarla, savunma küçük koalisyonlarla, sanayi politikası ulusal teşviklerle yürür. Birlik, ortak politikanın adresi olmaktan çıkıp sonradan haberdar edilen bir çerçeveye dönüşür.

Bu, Avrupa’nın sonu anlamına gelmez. Ancak dünya siyasetinde bir aktör olarak değil, bir alan olarak var olmak anlamına gelir. Üzerinde hesap yapılan, geçilen, pazarlık edilen, standartları hâlâ önemsenen ama gündemi artık başkalarının yazdığı bir alan. Kalenin duvarlarını yükselten her nesil, kaleyi besleyen tarlalardan biraz daha uzaklaştı. Duvarlar hâlâ sağlam görünüyor; asıl soru, arkasında ne kaldığı.