Türkiye’nin Bretton Woods konferansına katılan 44 ülkeden biri olduğu sıkça tekrarlanır. Konferansın Nihai Senedi bu iddiayı doğrulamaz: imzacı hükümetlerin listesinde Türkiye yoktur, dolayısıyla tutanaklarda bir Türk heyetinin söylediği bir söz de yoktur. Asıl hikâye, savaşın son aylarına kadar tarafsız kalan bir ülkenin yeni para düzenine 2 yılı aşkın bir gecikmeyle, önce kurunu ayarlayıp sonra Meclis’ten yetki alarak nasıl girdiğidir.

Bretton Woods Konferansına Hangi Ülkeler Katıldı

Resmî adı Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı olan toplantı, 1 ile 22 Temmuz 1944 arasında ABD’nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods kasabasında, Mount Washington Oteli’nde yapıldı. Açılış, Normandiya çıkarmasından yalnızca 3 hafta kadar sonraya denk geliyordu ve salonlarda 730 delege vardı. Çağrıyı ABD hükümeti yapmıştı; davet edilenler, savaşta Müttefik cephede yer alan ve dönemin diliyle “Birleşmiş ve Ortak Milletler” diye anılan ülkelerdi.

Konferansın sonunda imzalanan Nihai Senet, katılımcıları tek tek sayar. Listede Avustralya, Belçika, Brezilya, Kanada, Çin, Mısır, Etiyopya, Yunanistan, İzlanda, Hindistan, İran, Irak, Liberya, Polonya, Sovyetler Birliği, İngiltere, ABD ve Yugoslavya gibi hükümetler vardır; Fransa ise hükümet olarak değil, “Fransız heyeti” olarak geçer. Türkiye’nin komşularından Mısır, İran, Irak ve Yunanistan bu masadaydı. Türkiye listede yoktur.

Sayılarda küçük bir ayrıntı karışıklığa yol açar. Fon Anlaşması’nın kotaları belirleyen A çizelgesinde 45 ülke yer alıyordu; bunların 44’ü Nihai Senedi Bretton Woods’ta imzalamıştı. Çizelgedeki 45. ülke Danimarka’ydı ve Fon’a 30 Mart 1946’da, kurucu üyelere tanınan süre içinde katıldı. Bu ayrıntı Türkiye açısından tabloyu değiştirmez: Türkiye ne imzacılar arasındaydı ne de kotası önceden belirlenmiş 45 ülkeden biriydi.

Temmuz 1944’te Türkiye Neredeydi

Konferans toplandığında Türkiye savaşın dışında duran, Almanya ve Müttefiklerle ilişkisini dengede tutmaya çalışan bir ülkeydi. ABD Ulusal Arşivleri’nin bu döneme ait kayıt rehberi durumu açık anlatır: Türkiye savaşın büyük bölümünde Almanya’nın önemli ticaret ortaklarından biri olarak kaldı, buna karşılık Müttefiklerle dostane ilişkisini sürdürdü ve onlardan modern askerî teçhizat aldı. Müttefikler, Türk ürünlerinin, özellikle krom cevherinin Almanya’ya gitmesini önlemek için bu ürünleri çok yüksek fiyatlarla önleyici olarak satın alıyordu. Türkiye kromun Almanya’ya ihracatını ancak Nisan 1944’ün sonunda durdurdu.

Kırılma noktası konferansın kapanışından 11 gün sonra geldi. Türkiye Büyük Millet Meclisi 2 Ağustos 1944’te Almanya ile diplomatik ve ekonomik ilişkilerin kesilmesine karar verdi; ABD Dışişleri Bakanlığı aynı gün yayımladığı açıklamada kararı, Birleşmiş Milletlerle tam işbirliğine doğru atılmış bir adım olarak selamladı. Savaş ilanı ise 23 Şubat 1945’te geldi. Temmuz 1944’te Türkiye ne “Birleşmiş Milletler” arasındaydı ne de onların “ortakları” arasında sayılıyordu. Konferansa davet edilmemesinin nedeni budur.

Türkiye, Bretton Woods belgelerine bir delege olarak değil, bir muhatap olarak girdi.

Türkiye’nin Adı Bretton Woods Belgelerine Nereden Girdi

Konferans yalnızca IMF ve Dünya Bankası’nın kuruluş metinlerini üretmedi; bir dizi karar da aldı. Bunlardan VI numaralı olanı, Mihver devletlerinin sermayesinin tarafsız ülkelere kaçırılmasına ve işgal edilen ülkelerden yağmalanan varlıkların elden çıkarılmasına karşı önlem çağrısıydı. Türkiye’nin adı bu kararın ardından yürütülen diplomatik yazışmalarda geçer.

ABD Dışişleri Bakanı, 29 Eylül 1944 tarihli dairesel bir telgrafla İrlanda, Fas, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve Türkiye’deki ABD temsilcilerine, bulundukları hükümete verilecek bir notanın metnini gönderdi. Notada ABD’nin bu kararı, yağmalanan mallarla ilgili 5 Ocak 1943 tarihli Londra Deklarasyonu ve altına ilişkin 22 Şubat 1944 tarihli deklarasyonla aynı amaca hizmet eden bir metin olarak gördüğü, karara tam destek verdiği ve muhatap hükümetten kararın amaçlarını yerine getirecek önlemleri almasını beklediği yazıyordu. Belgenin dipnotu sonucu da kaydeder: bu hükümetlerin hiçbiri 1944 sonuna kadar kararı uygulamayı kabul etmemişti.

Ankara için ayrı bir ayar yapıldı. 2 Ekim 1944 tarihli bir telgrafla Türkiye’deki ABD temsilcisine, nota henüz verilmediyse İngiliz meslektaşıyla birlikte metni değiştirme yetkisi tanındı. Gerekçe, Türkiye’nin Almanya ile ilişkilerini kesmiş olması ve bu nedenle katı tarafsızlığını sürdüren Avrupa ülkelerinden farklı bir konuma geçmesiydi. Yani Türkiye, konferanstan yalnızca birkaç ay sonra Washington’ın gözünde tarafsızlar listesinin kenarına kaymıştı.

Konunun altın boyutu da belgelerde iz bırakmıştır. ABD Ulusal Arşivleri’nin rehberine göre bankaların Türkiye üzerinden yürüttüğü altın ticaretinden elde edilen kârlar, Almanya’nın Türkiye’deki diplomatik, istihbarat ve propaganda faaliyetlerinin finansmanında kullanıldı. Aynı rehber, Türkiye’nin Almanya’ya savaş ilan etmesinin, Müttefiklerin Alman yurt dışı varlıklarını izleme programına Türkiye’nin desteğini kazanma çabasını boşa çıkardığını da not eder.

Kurucu Olmayan Ülke İçin Kapı: Fon Anlaşmasının II. Maddesi

Fon Anlaşması üyeliği baştan kurucular ve sonradan katılanlar diye ayırıyordu. Kurucu üyeler, konferansta temsil edilen ve belirlenen süre içinde üyeliği kabul eden ülkelerdi; bunların kotaları A çizelgesinde yazılıydı. Bu süre Guvernörler Kurulu’nun açılış toplantısındaki 9 numaralı kararla 31 Aralık 1946’ya uzatıldı. Venezuela gibi konferansta bulunmuş ama geç kalmış bir ülke, 30 Aralık 1946’da, yani sürenin bitmesinden 1 gün önce bu yoldan üye oldu.

Konferansta bulunmayanlar için ayrı bir kapı vardı. Anlaşmanın II. maddesine göre üyelik diğer ülkelerin hükümetlerine de açıktı, ancak zamanını ve şartlarını Fon belirleyecekti. III. madde de bu ülkelerin kotasının Fon tarafından tespit edileceğini söylüyordu. Türkiye’nin yolu buydu: kotası önceden yazılmış bir kurucu değil, şartları sonradan pazarlık ve kararla belirlenen bir başvurucu.

Bu şartlar Guvernörler Kurulu’nun Eylül 1946’daki ilk yıllık toplantısında belirlendi. İcra Direktörleri İtalya, Lübnan, Suriye ve Türkiye’nin başvurularını tek bir raporda ele aldı ve 4 ülkenin de üyeliğe kabulünü önerdi. Tartışma İtalya üzerinde yoğunlaştı, çünkü henüz barış antlaşması imzalamamış eski bir düşman ülkenin üye olup olamayacağı sorusu vardı. Yugoslavya guvernörünün barış antlaşması olmadan eski düşman ülkelerin kabul edilmemesi yönündeki önergesi destek bulmadı. Türkiye’nin başvurusu bu paketin içinde, şartları belirlenmiş olarak çıktı.

7 Eylül 1946: Kur Üyelikten Önce Ayarlandı

Üyelik şartlarının görüşüldüğü günlerde Ankara, Cumhuriyet tarihinin ilk devalüasyonu kabul edilen kararı aldı. 7 Eylül 1946 kararlarıyla dolar kuru 2,80 liraya çıkarıldı. Hükümetin kararla birlikte açıkladığı gerekçe dikkat çekicidir: serbest dövize dayanan çok taraflı uluslararası ticaret sistemine istikrarlı ve sağlam bir parayla katılmak, Bretton Woods anlaşmasına da bu anlaşmanın ruhuna uygun bir hazırlıkla ve itibarlı bir para sistemiyle girmek. Kararlar kamuoyunda geniş bir tartışma doğurdu ve bu tartışma akademik literatürde ayrı bir çalışma konusu olarak hâlâ inceleniyor.

Zamanlamanın mantığı Fon’un kuralındadır. Fon Anlaşması’na göre üye paraların parite değeri ilk olarak Fon ile anlaşarak belirlenir; bundan sonra değişiklik ancak Fon’a danışılarak ve anlaşmanın hükümlerine uygun biçimde yapılabilir. Bir ülke kurunu üye olmadan önce ayarlarsa, sisteme kendi seçtiği seviyeden girer. Fon’un 1947 yıllık raporu, 18 Aralık 1946’da 32 üyenin paritesini kabul ettikten sonra üyelik gerçekleştikçe Venezuela ve Türkiye’nin paritelerini de kabul ettiğini kaydeder. Aynı raporun hesap tablolarında Türk lirası, dolar başına 2,80 lira paritesiyle yer alır. Ankara’nın Eylül 1946’da belirlediği kur, Fon’un defterine aynen geçmişti.

Meclis’ten Washington’a: 5016 Sayılı Kanun ve 11 Mart 1947

İç hukuktaki adım, adı her şeyi anlatan bir kanunla atıldı: Milletlerarası Para Fonu ile Milletlerarası İmar ve Kalkınma Bankasına Katılmak İçin Hükümete Yetki Verilmesine Dair Kanun. 5016 sayılı bu kanun Meclis’te 19 Şubat 1947’de kabul edildi, 25 Şubat 1947 tarihli ve 6541 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Kanun IMF ile Dünya Bankası’nı birlikte ele alıyordu, çünkü Dünya Bankası’na üye olabilmek için önce IMF üyeliği gerekiyordu.

Resmî Gazete’deki yayımdan 14 gün sonra, 11 Mart 1947’de Türkiye’nin üyeliği kabul ettiğini bildiren belge Fon’a tescil edildi. IMF’nin bugünkü üye listesi de, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın tuttuğu anlaşma durum tablosu da bu tarihi verir. Dünya Bankası’nın üye listesinde Türkiye’nin katılım tarihi de aynıdır. Böylece Türkiye, 1947 içinde Fon’a katılan ülkelerin ilki oldu; onu İtalya, Suriye, Lübnan ve Avustralya izledi. TBMM’nin 26 Aralık 1947 tarihli bütçe görüşmesi tutanağında, bankaya ve fona katılım 1947 yılının olayları arasında sayılır.

43 Milyon Dolarlık Kota Ne Anlama Geliyordu

Fon’da kota her şeydir: üyenin sermayeye katkısını, oy gücünü ve Fon kaynaklarından ne kadar yararlanabileceğini belirler. Türkiye’ye 43 milyon dolarlık kota verildi. 30 Haziran 1947 itibarıyla tüm üyelerin toplam kotası 7.721,5 milyon dolardı; Türkiye’nin payı yüzde 0,56’ydı. Oy gücü ise biraz daha yüksekti. Her üye 250 temel oy alıyor, buna her 100.000 dolarlık kota için 1 oy ekleniyordu. Türkiye’nin oyu böylece 250 artı 430, yani 680 oldu; bu da toplam oyların yüzde 0,77’sine karşılık geliyordu. Temel oy düzeni, küçük kotalı ülkelerin oy payını kota paylarının üzerine çıkarıyordu.

Bölgedeki ülkelerle yan yana konduğunda Türkiye’nin yeri netleşir. Kota olarak Mısır’ın biraz altında, Yunanistan’ın biraz üstündeydi; İran’ın yaklaşık 1,7 katı, Irak’ın 5 katından fazlaydı.

Rakamlar 30 Haziran 1947 tarihli durumu gösterir. Toplam kota 7.721,5 milyon dolar, toplam oy 88.215’tir.

Kotanın ödenmesi tek seferde olmadı ve Fon’un hesapları bunu kuruşu kuruşuna gösterir. 30 Haziran 1947 itibarıyla Türkiye 307.026 ons saf altın teslim etmişti; ons başına 35 dolardan bu, 10,75 milyon dolara, yani kotanın yüzde 25’ine denk geliyordu. Buna ek olarak Fon’un Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdindeki hesabına 12,05 milyon lira yatırılmıştı; 2,80 paritesiyle bu tutar 4,30 milyon dolar ediyordu. Fon’un idari giderleri için her üyeden kotanın yüzde 0,01’i oranında istenen dolar payı da 4.300 dolar olarak ödenmişti. Geriye 27,95 milyon dolarlık ödenmemiş bakiye kalıyordu.

Yönetimdeki temsil de aynı aylarda şekillendi. Türkiye’nin Guvernörler Kurulu’ndaki yedek guvernörü 24 Nisan 1947’de, guvernörü 30 Haziran 1947’de atandı. Kendi icra direktörünü atayacak büyüklükte olmayan üyeler için Fon tüzüğü bir seçim öngörüyordu. Danimarka, Venezuela, Türkiye ve İtalya’nın katılımıyla temsil edilmeyen üyelerin toplam oyu 4.060’a ulaşınca ek bir icra direktörlüğü seçimi yapıldı. 14 Mayıs 1947’deki seçimde İtalya, Türkiye ve Venezuela tek aday olan İtalyan temsilciye oy verdi, Danimarka çekimser kaldı. Türkiye’nin 680 oyu, Fon’un ilk yılında bu İtalyan icra direktörü tarafından kullanıldı.

1947’den Bugüne Kota Payı

Bugün kotalar dolar yerine IMF’nin hesap birimi olan özel çekme hakkı cinsinden tutuluyor, bu nedenle tutarları değil payları karşılaştırmak doğru olur. IMF’nin güncel verilerine göre Türkiye’nin kotası 4.658,6 milyon özel çekme hakkı ve toplam içindeki payı yüzde 0,98’dir. Oy sayısı 48.038, oy payı yüzde 0,95’tir. 1947’de yüzde 0,56 olan kota payı, aradan geçen sürede belirgin biçimde yükselmiştir. IMF’nin ülke sayfası, Türkiye’nin üyeliğinden bu yana Fon ile 19 düzenleme yaptığını da kaydeder.

Bu sayının ardında uzun ve çoğu zaman sancılı bir ilişki yatar, ama o ilişkinin başlangıç noktası Bretton Woods salonları değil, Eylül 1946’daki kur kararı ve Şubat 1947’deki yetki kanunudur. Türkiye sisteme kurucu olarak değil, kuralları yazılmış bir kulübe şartlarını kabul ederek giren bir üye olarak katıldı.