Türkiye’de dış açık üzerine söylenen hemen her cümlede enerji geçer, ama bu iki büyüklük nadiren aynı grafikte, aynı ölçekte yan yana konur. Bu dosyada tam olarak bunu yapıyoruz: 1974’ten 2025’e kadar enerji ithalatını ve cari açığı tek bir çerçeveye yerleştiriyor ve iki çizginin nerede birlikte yürüdüğünü, nerede ayrıldığını gösteriyoruz.

Grafik Neyi Gösteriyor ve Nasıl Okunmalı

Aşağıdaki grafikte iki çizgi var ve ikisi de milyar dolar cinsinden aynı eksene oturuyor. Lacivert çizgi cari açığı gösteriyor; açık verilen yıllarda sıfırın üstünde, fazla verilen yıllarda sıfırın altında duruyor. Altın çizgi ise o yıl yurt dışından alınan enerjinin faturası. İki çizgi aynı ölçekte olduğu için okuması kolay: altın çizginin lacivertin üstünde kaldığı yıllarda enerji faturası tek başına cari açıktan büyük, lacivertin üste çıktığı yıllarda ise açık, enerjinin açıklayabileceğinden fazlasını barındırıyor.

Enerji ithalatı 2002’den itibaren TÜİK’in dış ticaret istatistiklerindeki fasıl 27 toplamı, yani mineral yakıtlar, mineral yağlar ve bunların ürünleri. Bu tanımla 2002 öncesine uzanan ve teyit edilebilen yıllık bir TÜİK serisine ulaşılamadı. O yıllar için Dünya Bankası’nın yakıt ithalatının mal ithalatındaki payı, yine Dünya Bankası’nın mal ithalatı tutarıyla çarpıldı. İki kaynak 2002 ile 2006 arasında üst üste bindiğinde Dünya Bankası rakamının her yıl TÜİK’in yüzde 22 ile yüzde 30 arasında altında kaldığı görülüyor. Bu yüzden 1974 ile 2001 arası kesik çizgiyle gösterildi ve bu dönemi düzeyden çok yön ve oran için okumak gerekiyor. Dünya Bankası 1988 için değer yayımlamadığından çizgide o yıl boşluk var.

Cari denge 1974 ile 2005 arasında Dünya Bankası serisinden, 2006 ile 2025 arasında ise Merkez Bankası’nın Temmuz 2026 itibarıyla güncel ödemeler dengesi tablosundan alındı. Merkez Bankası son yıllarda geçmiş verileri revize ettiği için eski haberlerde rastlanan bazı yıllık açık rakamları buradakilerden farklı olabilir. 2025 rakamı hâlâ geçici.

Grafik 1. Türkiye’de enerji ithalatı ve cari açık, 1974-2025, milyar dolar. Cari açık pozitif yönde çizildi; sıfırın altındaki değerler cari fazladır. Kesik çizgi Dünya Bankası yakıt ithalatı (SITC 3), düz altın çizgi TÜİK fasıl 27 enerji ithalatıdır. 2025 cari denge geçici veridir.

1974-2001: Petrol Şokları ve Faturanın İthalattaki Payı

Seriler 1974’te, ilk petrol şokunun hemen ardından başlıyor. Arap petrol üreticilerinin 1973 sonbaharındaki kısıntısıyla ham petrol fiyatı birkaç ay içinde yaklaşık 4 katına çıkmıştı ve bunun Türkiye’deki izi Dünya Bankası verisinde açıkça okunuyor: 1974’te yakıt, ülkenin toplam mal ithalatının yüzde 20,5’ini oluşturuyordu. İkinci şok 1979’daki İran devriminin ardından geldi ve 1980’de bu pay yüzde 48,4’e tırmandı. Türkiye o yıl yurt dışına ödediği her 2 dolardan neredeyse 1’ini yakıta veriyordu.

Bu pay 1983’e kadar yüzde 40’ın üzerinde kaldı, 1984’te yüzde 35,6’ya, 1985’te yüzde 33,4’e indi ve petrol fiyatlarının çöktüğü 1986’da yüzde 19,7’ye geriledi. 1990’larda ise yüzde 9,8 ile yüzde 20,7 arasında dolaştı. Mutlak tutarlar bugünle kıyaslanınca küçük görünüyor; 1980’de Dünya Bankası tanımıyla yakıt ithalatı 3,8 milyar dolar, cari açık 3,4 milyar dolardı. Ama aynı yıl toplam mal ithalatının 7,9 milyar dolar olduğu düşünülünce faturanın ekonomi üzerindeki ağırlığı daha net anlaşılıyor.

Grafiğin bu bölümünde dikkat çeken asıl şey çizgilerin konumu. Verisi bulunan 27 yılın 22’sinde, TÜİK’in altında ölçtüğü bilinen Dünya Bankası serisiyle bile enerji faturası ya o yılın cari açığından büyük ya da ülke zaten fazla vermiş. İstisnalar 1975, 1976, 1977, 1993 ve 2000. 1974 ile 2001 arasındaki 28 yılın 22’sinde cari açık verildi, ama açıklar görece küçük kaldı: dönemin en büyük açığı 2000’deki 9,9 milyar dolardı ve 28 yılın net toplamı 40,1 milyar dolarlık bir açığa karşılık geliyor.

2002-2025: Fatura Büyüdükçe Açık da Büyüdü

Bu çalışmada TÜİK verisinin başladığı 2002’de enerji ithalatı 9,2 milyar dolardı. On yıl sonra, 2012’de 60,1 milyar dolara ulaştı; fatura bu sürede 6,5 katına çıktı. Cari açık da aynı dönemde bambaşka bir ölçeğe taşındı ve 2011’de 74,4 milyar dolarla serinin rekorunu kırdı. O yıl enerji faturası 54,1 milyar dolardı.

İki çizginin birlikte hareket ettiği en net anlar fiyat kırılmalarına denk geliyor. 2009’da enerji ithalatı bir önceki yılın 48,3 milyar dolarından 29,9 milyar dolara indi, cari açık da 39,4 milyar dolardan 11,4 milyar dolara geriledi. 2014 ile 2016 arasında petrol fiyatlarındaki düşüşle fatura 54,9 milyar dolardan 27,2 milyar dolara, yani yarı yarıya indi; cari açık aynı dönemde 32,1 milyar dolardan 22,2 milyar dolara geriledi.

En sert sahne 2022. Enerji ithalatı bir önceki yılın 50,7 milyar dolarından 96,5 milyar dolara sıçradı ve serinin zirvesine çıktı; iki yıl önceki 28,9 milyar dolarlık tutarın 3,3 katıydı bu. O yıl cari açık 46,7 milyar dolar oldu. Enerji faturası, ülkenin bütün dış açığının 2 katından fazlaydı. Ardından fatura 2023’te 69,1, 2024’te 65,6 ve 2025’te 62,5 milyar dolara geriledi; cari açık ise sırasıyla 41,8, 13,6 ve geçici veriye göre 30,1 milyar dolar oldu.

Bu 24 yılın toplamı tabloyu en yalın haliyle özetliyor. 2002 ile 2025 arasında Türkiye enerji ithalatına toplam 1.020,6 milyar dolar ödedi. Aynı dönemde cari dengenin net toplamı 653,1 milyar dolarlık bir açık. 24 yılın 23’ünde cari açık verildi; tek istisna 15,0 milyar dolar fazla verilen 2019.

Enerji Faturası Geri Eklendiğinde Cari Denge

İkinci grafik tek bir basit işleme dayanıyor: her yılın cari dengesine o yılın enerji ithalatı geri ekleniyor. Ortaya çıkan çubuk, enerji faturası ödenmemiş olsaydı hesabın kâğıt üzerinde nasıl görüneceğine dair kaba bir fikir veriyor. Bu ölçü Merkez Bankası’nın yayımladığı enerji ve altın hariç cari dengeyle aynı şey değil; enerji ihracatı düşülmedi, altın ticareti de hesapta duruyor. Bu yüzden rakamları resmi bir gösterge olarak değil, enerji faturasının büyüklüğünü dış açıkla kıyaslamanın bir yolu olarak okumak gerekiyor.

Grafik 2. Cari dengeye enerji ithalatı geri eklendiğinde ortaya çıkan tutar, 2002-2025, milyar dolar. Altın çubuklar pozitif, lacivert çubuklar negatif değerlerdir. Enerji ihracatı düşülmediği ve altın ticareti hesaptan çıkarılmadığı için resmi enerji ve altın hariç cari denge göstergesinin yerine geçmez.

Sonuç çarpıcı. 24 yılın 19’unda çubuk sıfırın üzerinde kalıyor. Yalnızca 2006, 2007, 2010, 2011 ve 2020’de enerji faturası geri eklendiği halde hesap eksi veriyor; bu beş yıl, açığın enerjinin ötesindeki kalemlerden de güçlü biçimde beslendiği yıllar. En derin eksi 2011’de, 20,3 milyar dolar. En yüksek artılar ise 2019’da 56,2, 2024’te 52,0 ve 2022’de 49,9 milyar dolar.

Yarım asırlık grafikte Türkiye’nin dış açığı çoğu yıl bir enerji hesabı gibi duruyor; iki çizginin ayrıldığı yıllar ise sorunun başka bir yerde de büyüdüğü yıllar.

Çizgilerin Ayrıştığı Yıllar Ne Anlatıyor

İki çizginin en net ayrıldığı yıllar, ilişkinin sınırlarını da gösteriyor. 2011’de cari açık 74,4 milyar dolarla enerji faturasını 20,3 milyar dolar aştı. 2020’de enerji ithalatı 28,9 milyar dolarla 2016’dan bu yana en düşük düzeyine indi, ama cari açık 31,0 milyar dolar oldu ve çizgiler yer değiştirdi. Bu iki yılda faturanın küçülmesi ya da açığın büyümesi, enerji dışındaki kalemlerin hesabı sürüklediğini gösteriyor.

Tersi yöndeki ayrışma da aynı ölçüde öğretici. 2019’da enerji faturası 41,2 milyar dolardı, ama ülke 15,0 milyar dolar cari fazla verdi. 2024’te fatura 65,6 milyar dolar iken cari açık 13,6 milyar dolarda kaldı; enerji ithalatı açığın 4,8 katıydı. Bu yıllarda enerji dışındaki dengenin güçlü biçimde artıya geçmesi, yüksek faturayı büyük ölçüde telafi etti.

Grafiğin bugüne ulaşan ucunda 2025 için geçici cari açık 30,1 milyar dolar, enerji ithalatı 62,5 milyar dolar. Merkez Bankası’nın son tablosuna göre Temmuz 2026 itibarıyla son 12 aylık cari açık 40,7 milyar dolara yükselmiş durumda. 2026’nın yıllık enerji ithalatı henüz kesinleşmediği için grafik 2025’te bitiyor; yıl kapandığında iki çizginin bu kez nasıl konumlanacağı, serinin ilk kez 1970’lerde sorduğu soruyu yeniden gündeme getirecek.

Yıllara Göre Veri Tablosu

Tablo, iki grafiğin dayandığı bütün yıllık değerleri içeriyor. Tutarlar milyar dolar; cari dengede eksi değerler açık, artı değerler fazladır.

Enerji ithalatı 1974-2001 Dünya Bankası yakıt ithalatı (SITC 3), 2002-2025 TÜİK fasıl 27. Cari denge 1974-2005 Dünya Bankası, 2006-2025 Merkez Bankası. 2025 cari denge ve enerji ithalatı geçici veridir. © petrolandeco.com