Enerji ekonomisi · Jeopolitik · Para

Petrolün ve paranın dünyasını birincil kaynaklarla okuyun.

Petrol Piyasaları · Rafineri Ekonomisi

3-2-1 Crack Spread: Rafineri Marjı Nasıl Hesaplanır, 2026'da Neden Rekor Kırdı?

Ham petrol ile yakıt arasındaki farkı ölçen göstergenin formülü, sınırları ve Hürmüz krizinde kırdığı rekorlar
Kasım 2026 · Okuma süresi yaklaşık 20 dakika
Bir varil ham petrolün fiyatı, rafinerinin kapısından giren hammaddenin maliyetidir; o varilin ne kadar kazandıracağını ise kapıdan çıkan benzin ve motorin belirler. 3-2-1 crack spread bu iki ucu tek bir rakamda buluşturur. 2026’da bu rakam, hesaplanabildiği günden bu yana görülmemiş bir düzeye çıktı ve ham petrol fiyatının anlatamadığı bir krizi görünür kıldı. Aynı yıl göstergenin en zayıf noktası da açığa çıktı: benzin ile motorin birbirinden koptuğunda 3-2-1 aradaki uçurumu bir ortalamanın içinde saklıyor.

Ham Petrol Fiyatı Rafinerinin Kârını Göstermez

Rafineri, en yalın tarifiyle bir fark ticaretidir. Ham petrolü satın alır, ısıtıp damıtır, ağır molekülleri kırar, kükürdünü ayıklar ve çıkan ürünleri satar. Kazancı ham petrolün fiyatından gelmez; aldığı varil ile sattığı ürünler arasındaki aralıktan gelir. Ham petrol 60 dolarken de 110 dolarken de bir rafineri zarar edebilir ya da rekor kâr yazabilir. Belirleyici olan, ürünlerin ham petrole göre ne kadar pahalı satıldığıdır.

İngilizcedeki “crack” sözcüğü, uzun hidrokarbon zincirlerinin ısı, basınç ve katalizörle kırılarak daha hafif yakıtlara dönüştürülmesini anlatır. Crack spread de bu kırma işleminin parasal karşılığıdır: ürün sepetinin değerinden ham petrolün maliyeti düşülür. Piyasa bu farkı varil başına dolar olarak konuşur ve bir rafinerinin, bir bölgenin ya da bütün sektörün o gün ne kadar kazanabileceğine dair en hızlı fikri bu rakamdan edinir.

İki fiyat iki ayrı haberi taşır. Ham petrol fiyatı arz tarafının haberidir: üretim kesintisi, kota kararı, boğazdaki tanker trafiği. Crack spread ise işleme kapasitesinin ve yakıt talebinin haberini verir. Kamyonların, uçakların, tarım makinelerinin ihtiyaç duyduğu yakıtı dünyanın rafinerileri yetiştirebiliyor mu, sorusunun cevabı bu farkta saklıdır. İki fiyat çoğu zaman birlikte yürür; birbirinden koptukları dönemler ise piyasanın en çok şey anlattığı dönemlerdir.

3-2-1 Formülü Adım Adım

Gösterge adını bir tariften alır: 3 varil ham petrol işlenir, bundan 2 varil benzin ve 1 varil orta distilat, yani motorin ya da ısınma yakıtı çıkar. Hesap da bu tarifi izler. 2 varil benzinin değeri ile 1 varil motorinin değeri toplanır, 3 varil ham petrolün maliyeti çıkarılır ve sonuç 3’e bölünerek işlenen her varil ham petrol başına brüt marja ulaşılır.

Hesabı ilk kez yapanların takıldığı yer birimdir. ABD’de ham petrol varil başına dolarla, benzin ve motorin ise galon başına dolarla fiyatlanır. 1 varil 42 galon olduğu için ürün fiyatı 42 ile çarpılarak varile çevrilir. Formül böylece şu biçimi alır: [(2 × benzin × 42) + (1 × motorin × 42) − (3 × ham petrol)] ÷ 3.

Varsayımsal bir günde WTI ham petrolün 80 dolar, benzin galonunun 2,80 dolar, motorin galonunun 3,10 dolar olduğunu düşünelim. Benzinin varil fiyatı 117,60 dolar, motorininki 130,20 dolar eder. 2 varil benzin 235,20 dolar, 1 varil motorin 130,20 dolar tutar ve ürün sepetinin toplam değeri 365,40 dolara ulaşır. 3 varil ham petrolün maliyeti 240 dolar olduğuna göre aradaki fark 125,40 dolardır. Bu fark 3’e bölündüğünde işlenen her varil için 41,80 dolarlık brüt marj bulunur.

Piyasada çalışanların kullandığı bir kısayol da vardır. 42’yi 3’e bölünce 14 çıktığı için formül “(2 × benzin + motorin) × 14 − ham petrol” diye yazılabilir. Aynı örnekte (2 × 2,80 + 3,10) × 14 işlemi 121,80 dolar verir; 80 dolar düşülünce yine 41,80 dolara varılır. Ekranda galon fiyatlarını gören biri bu yolla marjı birkaç saniyede kafadan hesaplayabilir.

Göstergenin ne kadar hassas olduğunu görmek için aynı örnekte yalnızca benzini oynatalım. Benzin galonu 2,80 dolardan 2,20 dolara inerse benzinin varil fiyatı 92,40 dolara düşer, ürün sepetinin değeri 315 dolara geriler ve marj varil başına 25 dolara iner. Galonda 60 sentlik bir düşüş, işlenen her varilden 16,80 dolar götürür. Ürün fiyatlarındaki küçük oynamaların marjı bu kadar sert sallaması, göstergenin neden bu kadar yakından izlendiğini açıklar.

Birimler ve dönüşümler
1 varil 42 ABD galonudur ve yaklaşık 159 litreye karşılık gelir. NYMEX’te WTI ham petrol, RBOB benzin ve New York Limanı ULSD sözleşmelerinin her biri 1.000 varillik büyüklüktedir; benzin ve motorinde bu 42.000 galon demektir. Avrupa’da gasoil ton başına dolarla işlem görür ve Brent ile karşılaştırılırken ton başına yaklaşık 7,45 varil katsayısıyla varile çevrilir. 3-2-1 hesabındaki 14 katsayısı, 42 galonun 3 varile bölünmesinden gelir.

Neden 3-2-1? Tarif ABD’nin Yakıt Sepetinden Geliyor

Oran rastgele seçilmedi. ABD Enerji Bilgi İdaresi’nin açıklamasına göre ABD rafinaj sanayii her 1 varil distilata karşılık kabaca 2 varil benzin üretir ve 3-2-1 bu üretim yapısının sadeleştirilmiş bir aynasıdır. Benzinin otomobil kültürünün merkezinde durduğu bir ülkede göstergenin benzin ağırlıklı kurulması doğaldır.

Gerçek bir rafineri yalnızca benzin ve motorin satmaz. Jet yakıtı, LPG, nafta, fuel oil, asfalt ve petrol koku da üretir ve bunların bir kısmı ham petrolden ucuza satılır. 3-2-1 bütün bu ürünleri dışarıda bırakır. Bu yüzden onu tek bir tesisin bilançosu gibi değil, bir bölgenin kârlılık termometresi gibi okumak gerekir.

Ürün yapısı farklı bölgeler için başka tarifler de kullanılır. 5-3-2 tarifi 5 varil ham petrolden 3 varil benzin ve 2 varil distilat çıkarır; distilatın payı %40’a çıktığı için motorin ağırlığı yüksek pazarlara daha yakındır. 2-1-1 benzin ile distilatı eşit ağırlıkla tartar. Tek ürünlü crack’ler ise yalnızca benzinin ya da yalnızca motorinin ham petrole göre primini ölçer.

Tarif seçiminin sonucu ne kadar değiştirdiğini görmek için 27 Ekim 2026’nın gerçek verilerine bakmak yeterli. O gün New York Limanı’nda benzinin WTI’ya göre primi varil başına 15,03 dolar, motorininki 93,48 dolardı. Aynı iki rakamdan beş ayrı marj çıkıyor.

27 Ekim 2026: aynı fiyatlar, farklı tarifler
GöstergeHesapSonuç ($/varil)
3-2-1(2 × 15,03 + 93,48) ÷ 341,18
5-3-2(3 × 15,03 + 2 × 93,48) ÷ 546,41
2-1-1(15,03 + 93,48) ÷ 254,26
Yalnız motorinMotorin − WTI93,48
Yalnız benzinBenzin − WTI15,03
Tablodaki veriler bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Geçmiş getiriler geleceğe ilişkin bir taahhüt oluşturmaz.

Benzin ağırlıklı ABD tarifi o gün 41 dolar gösterirken, üretiminin yarıdan fazlası orta distilat olan bir rafineri için gerçek tablo 54 dolara, motorin tarafında ise 93 dolara daha yakındı. Göstergeyi okurken sorulacak ilk soru bu yüzden “kimin sepeti?” sorusudur.

Brüt Marj ile Net Marj Arasındaki Mesafe

3-2-1’in verdiği rakam brüt marjdır ve rafinerinin cebinde kalan parayı göstermez. Ham petrolü ısıtmak için yakılan doğal gaz ve fuel oil, elektrik, hidrojen, katalizör, personel, bakım duruşları, ham petrolün taşınması ve sigortası, stokların finansmanı ve yatırımın amortismanı bu farktan düşülür. Enerji fiyatlarının yükseldiği yıllarda bu giderlerin bir bölümü de yükselir; yani marjın arttığı dönemde maliyet de yerinde durmaz.

İkinci fark ürün sepetinden gelir. Ağır ham petrol işleyen ve dönüşüm ünitesi olmayan basit bir rafineri her varilden önemli miktarda fuel oil çıkarır ve fuel oil çoğu zaman ham petrolden ucuza satılır. Tüpraş’ın aylık verilerinde fuel oil marjı Eylül 2026’da varil başına eksi 30,9 dolardı. Aynı ay benzin ve motorin varil başına onlarca dolar kazandırırken fuel oil her varilde zarar yazdırıyordu. 3-2-1 bu zararı görmez.

Nelson Kompleksite Endeksi

Bir rafinerinin bu tuzaktan ne kadar kaçabildiğini ölçmek için Nelson Kompleksite Endeksi kullanılır. Endeks, ham petrol damıtma ünitesine 1 değerini verir ve her ileri işleme ünitesini damıtma ünitesine göre maliyetiyle puanlar. Hidrokraker, akışkan yataklı katalitik kraker ve koklaştırma ünitesi gibi dönüşüm tesisleri puanı yükseltir. Puanı yüksek rafineri ucuz ve ağır ham petrolü alıp beyaz ürüne çevirebildiği için standart göstergenin üzerinde bir marj yakalayabilir. Puanı düşük rafineri ise hafif ve pahalı ham petrole bağımlı kalır, fuel oil payını da düşüremez.

Üçüncü fark ham petrolün türüdür. ABD’deki 3-2-1 WTI’yı referans alır; oysa Akdeniz’deki bir rafineri Brent’e endeksli ya da farklı kökenlerden, farklı indirimlerle gelen ham petrol işler. Ekim 2026’da Brent, WTI’nın belirgin biçimde üzerinde fiyatlanıyordu. 23 Ekim’de biten haftada 3-2-1, WTI ile hesaplandığında 47,54 dolar, Brent ile hesaplandığında 33,69 dolar çıkıyordu. Aynı ürün fiyatlarıyla, yalnızca ham petrolün referansı değiştiğinde marj varil başına yaklaşık 14 dolar değişiyordu.

Vadeli Piyasada Crack Spread Nasıl İşlem Görür?

Crack spread bir hesap olduğu kadar işlem gören bir pozisyondur. New York Ticaret Borsası NYMEX’te WTI ham petrol, RBOB benzin ve New York Limanı ULSD vadeli sözleşmeleri ayrı ayrı işlem görür ve her biri 1.000 varillik büyüklüktedir. 2 benzin ve 1 motorin sözleşmesi alınıp 3 WTI sözleşmesi satıldığında 3-2-1 marjı satın alınmış olur; tersi yapıldığında marj satılır. Bacaklar birbirinin riskini büyük ölçüde dengelediği için borsa bu tür yayılmış pozisyonlarda teminat indirimi tanır.

Rafineri için mantık açıktır. Gelecek aylarda işleyeceği ham petrolü ve satacağı ürünleri bugünden fiyatlamak isteyen bir rafineri crack spread’i satar: ham petrolü vadeli piyasadan alır, benzin ve motorini satar. Marj yüksekken kilitlenir ve fiyatlar sonradan çökse de rafineri kilitlediği farkı korur. Karşı tarafta motorine bağlı nakliye şirketleri ya da jet yakıtına bağlı havayolları bulunur. Onlar ürün fiyatının ham petrolden kopup yükselmesine karşı korunmak için ürün bacağını alır.

Bir korunma örneği

Günde 100.000 varil işleyen varsayımsal bir rafineri düşünelim. Bir ayda yaklaşık 3 milyon varil ham petrol işler; 3-2-1 tarifiyle bu, 2 milyon varil benzin ve 1 milyon varil motorin demektir. Rafineri gelecek ayın marjını 60 dolardan kilitlemek isterse 3.000 WTI sözleşmesi alır, 2.000 benzin ve 1.000 motorin sözleşmesi satar. Ay geldiğinde piyasa marjı 40 dolara inmişse fiziksel taraftaki marj kaybı varil başına 20 dolar, toplamda 60 milyon dolar olur. Vadeli pozisyon bu kaybı büyük ölçüde karşılar. Marj 80 dolara çıkmışsa bu kez fiziksel tarafta kazanır, vadeli tarafta kaybeder. Korunmanın bedeli, yukarı yönlü sürprizden vazgeçmektir.

Avrupa’da aynı işin karşılığı ICE Futures Europe’taki düşük kükürtlü gasoil ile Brent arasındaki farktır. Gasoil ton başına dolarla fiyatlandığı için ton fiyatı yaklaşık 7,45’e bölünerek varile çevrilir ve Brent’ten çıkarılır. Akdeniz ve Türkiye için asıl izlenmesi gereken fiyat ilişkisi budur, çünkü bölgenin yakıt dengesi benzinden çok motorin etrafında kuruludur.

Spot hesaplar ile vadeli piyasa arasında da fark vardır. Bu yazıdaki ABD rakamları EIA’nın günlük spot fiyatlarından hesaplanmıştır. Vadeli piyasadaki 3-2-1, vade yapısı, benzin tanımı ve teslimat yeri nedeniyle aynı gün farklı bir rakam verebilir. İki hesap da doğrudur; yalnızca farklı sorulara cevap verirler.

2019’dan Bugüne Marjın Seyri

Crack spread durağan bir rakam değildir; ekonominin döngüsünü, mevsimleri ve jeopolitiği aynı anda yansıtır. EIA spot fiyatlarıyla hesaplanan yıllık ortalamalar son yedi yılın hikâyesini kısa yoldan anlatır.

3-2-1 crack spread, yıllık ortalama ($/varil)New York Limanı benzin ve ULSD fiyatları, WTI ham petrol; EIA spot verilerinden hesaplanmıştır010203040506019,12201911,30202020,31202143,22202234,71202322,64202423,49202550,182026 (9 ay)2026 için ocak-eylül ortalaması.© petrolandeco.com
3-2-1 crack spread, yıllık ortalama ve aylık uçlar ($/varil)
YılOrtalamaEn düşük ayEn yüksek ayBelirleyici gelişme
201919,1214,3622,45Olağan dönem, gemi yakıtında yeni kükürt sınırına hazırlık
202011,308,3916,41Pandemi, kapanmalar, talep çöküşü
202120,3113,8123,84Talebin geri dönüşü
202243,2221,9862,68Rusya-Ukrayna savaşı, Avrupa motorin krizi
202334,7127,2842,72Yüksek düzeyde gevşeme
202422,6416,9028,30Normalleşme
202523,4918,8429,55Normalleşmenin sürmesi
2026 (ocak-eylül)50,1828,7768,23Hürmüz krizi, Rus rafinerilerine saldırılar
Tablodaki veriler bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Geçmiş getiriler geleceğe ilişkin bir taahhüt oluşturmaz.

2020, rafineri marjının hangi koşulda çöktüğünü gösterir. Kapanmalarla birlikte yollar boşaldı, uçaklar yerde kaldı ve ürün talebi ham petrol talebinden daha hızlı eridi. Aylık 3-2-1 ortalaması 8,39 dolara kadar geriledi. Rafinerilerin bir kısmı kapasite düşürdü, bir kısmı kalıcı olarak kapandı. O dönemde kaybedilen kapasite, sonraki yıllarda talep geri geldiğinde piyasanın neden bu kadar çabuk sıkıştığını da açıklar.

2022 ise tersini gösterdi. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Avrupa’nın en büyük motorin tedarikçilerinden birini yaptırımların arkasına itti. Avrupa motorin stokları eridi, ABD’den Avrupa’ya ürün akışı hızlandı ve 3-2-1’in aylık ortalaması Mayıs 2022’de 62,68 dolara çıktı. Bu zirve, 2026’ya kadar serinin en yüksek aylık değeri olarak kaldı.

Mevsimlerin izi

Yıllık ortalamaların içinde düzenli bir mevsim döngüsü de çalışır. İlkbaharda rafineriler bakım için duruşa girer ve yaz sürüş sezonuna hazırlık benzin primini yükseltir. Sonbaharda ikinci bakım dönemi başlar, ısınma sezonu yaklaştıkça motorin ve ısınma yakıtının primi öne çıkar. Bu döngü, bir aylık marj hareketini yorumlarken önce takvime bakmayı gerektirir: ekimde benzin marjının gevşemesi tek başına bir kriz işareti değildir.

2026: Hürmüz Krizi Rafineri Marjında Nasıl Göründü?

Şubat 2026’nın son günlerinde ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan savaş, Körfez’den çıkan ham petrol ve ürün akışını kısa sürede daralttı. Uluslararası Enerji Ajansı, mart ayında Hürmüz’den geçen ham petrol ve ürün ihracatının savaş öncesi düzeyin %10’unun altına indiğini bildirdi ve tarihinin en büyük acil stok salımını açıkladı. Ancak savaşın en derin izi ham petrol ekranında değil, ürün ekranında belirdi.

Şubat 2026’da aylık ortalaması 28,77 dolar olan 3-2-1 mart ayında 46,65 dolara sıçradı. Tırmanış yaz boyunca sürdü: temmuzda 64,54, ağustosta 65,61, eylülde 68,23 dolar. Eylül ortalaması, New York Limanı ultra düşük kükürtlü motorin fiyat serisinin başladığı Haziran 2006’dan bu yana görülen en yüksek aylık değerdi ve Mayıs 2022’deki 62,68 dolarlık önceki zirveyi geride bıraktı. Günlük zirve 25 Eylül’de geldi.

81,86
$/varil
25 Eylül 2026: günlük rekor
3-2-1 crack spread, New York Limanı benzin ve motorini ile WTI arasında hesaplanan en yüksek günlük değer.
68,23
$/varil
Eylül 2026: aylık rekor
Haziran 2006’dan bu yana en yüksek aylık 3-2-1 ortalaması; önceki zirve Mayıs 2022’de 62,68 dolardı.
110,84
$/varil
Eylül 2026: motorin crack’i
New York Limanı motorininin WTI’ya göre aylık ortalama primi; önceki aylık rekor Ekim 2022’de 94,94 dolardı.

Motorin cephesinde tablo daha da serttir. New York Limanı motorininin WTI’ya göre primi eylülde aylık ortalama 110,84 dolara çıktı ve Ekim 2022’deki 94,94 dolarlık önceki rekoru aştı. Ham petrolün varil başına yaklaşık 100 dolar olduğu bir ayda, aynı varilden çıkan motorin bunun iki katından fazlasına satılıyordu.

Motorinin bu kadar sıkışmasının tek bir sebebi yoktu. Körfez rafinerileri dünya orta distilat ticaretinin önemli tedarikçileri arasındaydı ve ihracatları kesildi. Aynı dönemde Ukrayna’nın insansız hava aracı saldırıları Rusya’nın rafineri kapasitesinin önemli bir bölümünü devre dışı bıraktı; Rusya da iç piyasasını korumak için temmuzda motorin ihracatını durdurdu. Dünyanın büyük motorin ihracatçılarından ikisi aynı anda piyasadan çekilince küresel motorin stokları beş yıllık en düşük düzeyin altına indi. Ham petrol pahalı da olsa bulunabiliyordu; onu motorine çevirecek kapasite ise bulunamıyordu.

2026’nın enerji krizi kendini en açık biçimde ham petrol fiyatında değil, rafinerinin girişi ile çıkışı arasındaki farkta gösterdi.

Bu ayrışma, ham petrol fiyatının bir krizin derinliğini ölçmekte neden yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Ham petrol de pahalandı; ancak darboğaz rafinaj kapasitesinde olduğu için asıl kıtlık primi ürünlerin üzerine bindi. Kamyonlar, tarım ve inşaat makineleri, jeneratörler ve gemiler motorinle çalıştığından bu prim navlundan gıdaya uzanan bir zincirle tüketici fiyatlarına taşındı.

Okur sorusu: Ham petrol düşerken rafineri marjı nasıl rekor kırar?

Marj iki fiyatın farkıdır ve iki fiyat aynı hızla hareket etmek zorunda değildir. 18 Eylül’de biten haftada WTI’nın ortalaması 103,54 dolardı; 25 Eylül’de biten haftada 93,57 dolara geriledi. Aynı iki hafta içinde New York Limanı benzininin galon fiyatı 3,54 dolardan 3,58 dolara çıktı, motorin ise 5,22 dolardan 4,96 dolara indi. Ham petrol 10 dolara yakın ucuzlarken ürün sepetinin değeri bunun çok altında geriledi ve haftalık 3-2-1 ortalaması 68,76 dolardan 76,04 dolara yükseldi. Günlük rekor da bu haftanın içinde, 25 Eylül’de geldi.

Ekim ortasında tersi yaşandı. WTI 13 Ekim’de 95,39 dolardan 19 Ekim’de 110,01 dolara çıktı. Ürünler bu hıza yetişemedi ve 3-2-1, 27 Ekim’de 41,18 dolara indi. Ham petrol fiyatının yükselmesi rafineri için iyi haber sayılmaz; ürün fiyatı arkasından gelmezse marjı ezer.

Benzin ile Motorin Ayrıştığında 3-2-1 Neyi Gizler?

Ekim 2026’da tablo yeniden değişti. Motorinin primi ekim boyunca haftalık ortalamada 100 doların üzerinde kalırken benzinin primi hızla eridi. 25 Eylül’de biten haftada 56,79 dolar olan benzin crack’i, 23 Ekim’de biten haftada 15,68 dolara indi; 27 Ekim’de 15,03 dolardı. Yaz sürüş sezonunun bitmesi ve buharlaşma kurallarının gevşemesiyle daha ucuz kış benzinine geçilmesi, her yıl bu aylarda benzin primini aşağı çeker. 2026’da buna ham petrolün ekim ortasındaki sıçraması eklendi ve fark daraldı.

Motorin ve benzin marjı ayrışıyor, 3-2-1 ortada kalıyor ($/varil)Haftalık ortalamalar, ağustos-ekim 2026; New York Limanı ürünleri ile WTI arasındaki fark020406080100120Motorin 111,273-2-1 47,54Benzin 15,687 Ağu21 Ağu4 Eyl18 Eyl2 Eki16 Eki23 EkiKesikli çizgi: 3-2-1 crack spread. EIA spot fiyatlarından hesaplanmıştır.© petrolandeco.com

Sonuç olarak 3-2-1, iki ucu birbirinden çok uzaklaşmış iki ürünün ortalamasını alıyordu. 27 Ekim’de gösterge 41,18 dolar okuyordu ve bu rakam eylüldeki rekorun yaklaşık yarısıydı. Yalnızca göstergeye bakan biri rafineri marjlarının normale döndüğünü düşünebilirdi. Oysa aynı gün motorin primi 93,48 dolardı ve tarihsel ölçülerle hâlâ olağanüstü yüksekti. Daralma benzinden geliyordu; motorin sıkışıklığı sürüyordu.

2026 böylece göstergenin en önemli sınırını açıkça ortaya koydu. 3-2-1, iki ürün birlikte hareket ettiğinde iyi bir özettir. Ürünler ayrıştığında ise farkı ortalamanın içinde saklar. Motorin ağırlıklı bir rafineri ile benzin ağırlıklı bir rafinerinin aynı ayda yaşadığı kârlılık birbirinden çok farklıydı ve bunu yalnızca 3-2-1’e bakan biri göremezdi.

Türkiye İçin Doğru Gösterge Hangisi?

Türkiye’nin yakıt dengesi ABD’nin tersine kuruludur. Türkiye’de kara yolu yük taşımacılığı, tarım ve sanayi motorine dayanır. Bu yüzden benzin ağırlıklı ABD tarifi, Türkiye’deki rafinerilerin kazancını da Türkiye’nin yakıt faturasını da anlatmakta yetersiz kalır.

Tüpraş’ın dört rafinerisinin toplam işleme kapasitesi yılda 30 milyon tondur ve şirketin ortalama Nelson kompleksite endeksi 9,5’tir. İzmit rafinerisi, dip ürünleri beyaz ürüne çeviren dönüşüm yatırımıyla 14,5 puana ulaşmıştır. Şirketin 2026’nın ikinci çeyreğindeki üretiminde orta distilatların payı %55, benzinin payı %23’tü ve beyaz ürün verimi %83’tü. Başka bir deyişle Tüpraş’ın her 3 varilinden 1,6 varilden fazla orta distilat çıkıyor; 3-2-1’in varsaydığı 1 varilin belirgin biçimde üzerinde.

Şirketin Eylül 2026 yatırımcı sunumundaki pazar payı verilerine göre Tüpraş, Türkiye benzin pazarının %97’sini, jet yakıtı pazarının %61’ini karşılarken motorin pazarındaki payı %34’te kalıyor. Motorin açığının bir bölümünü Aliağa’daki STAR rafinerisi kapatıyor; yılda yaklaşık 10 milyon ton işleme kapasitesine sahip bu tesis motorin ağırlıklı tasarlandı. Kalan açık ithalatla kapanıyor. Türkiye’nin motorin faturası bu yüzden doğrudan dünya motorin marjına bağlıdır: marj yükseldiğinde yerli rafineriler kazanır, ithal edilen her ton ise pahalanır.

36,3
$/varil
Tüpraş, 2026 üçüncü çeyrek net rafineri marjı
İlk çeyrekte 9,4, ikinci çeyrekte 21,4 dolardı; bir yıl önceki üçüncü çeyrekte 9,7 dolardı.
9,5
Endeks
Tüpraş ortalama Nelson kompleksitesi
İzmit rafinerisinde 14,5; toplam işleme kapasitesi yılda 30 milyon ton.
%55
Pay
Orta distilatların üretimdeki payı
Tüpraş’ın 2026 ikinci çeyrek üretiminde; benzinin payı %23.

Tüpraş’ın açıkladığı rakamlar 2026’nın marj dalgasını Türkiye’den bakınca da gösteriyor. Şirketin net rafineri marjı ilk çeyrekte varil başına 9,4 dolar, ikinci çeyrekte 21,4 dolar, üçüncü çeyrekte 36,3 dolar oldu ve ilk dokuz ayın ortalaması 23 dolara ulaştı. Şirket yıl başında 2026 için 6 ile 7 dolar arasında bir net marj öngörmüştü. Bu beklentiyi ağustosta 13 ile 15 dolara, 6 Kasım’da ise 20 ile 22 dolara yükseltti.

Bu rakamlar 3-2-1 ile doğrudan kıyaslanamaz. Üçüncü çeyrekte ABD 3-2-1’inin aylık ortalamaları 64 ile 68 dolar arasındaydı ve Tüpraş’ın net marjı bunun yarısından biraz fazlasında kaldı. Fark; brüt ile net arasındaki mesafeden, Akdeniz fiyatlarının New York fiyatlarından ayrışmasından, fuel oil gibi zarar eden ürünlerden ve işletme giderlerinden doğuyor. Tüpraş’ın kendi aylık ürün marjı verileri ise motorin tarafında Akdeniz’de de benzer bir sıkışma yaşandığını gösteriyor: üçüncü çeyrekte motorin marjı ortalama 81,3 dolar, eylülde 84,1 dolardı. Aynı ay benzin marjı 43,5 dolar, jet yakıtı marjı 75,3 dolar oldu.

Tüpraş net rafineri marjı, çeyrekler
DönemTüpraş net rafineri marjı ($/varil)Not
2025 üçüncü çeyrek9,7Savaş öncesi dönem
2026 birinci çeyrek9,4Savaş şubat sonunda başladı
2026 ikinci çeyrek21,4Orta distilat marjlarında sıçrama
2026 üçüncü çeyrek36,3Motorin marjı ortalama 81,3
2026 ilk dokuz ay23,0Ortalama
2026 yıl geneli beklentisi20-226 Kasım 2026 güncellemesi
Tablodaki veriler bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Geçmiş getiriler geleceğe ilişkin bir taahhüt oluşturmaz.

Bu tabloyu okuyan bir yatırımcının ya da politika yapıcının Türkiye için izlemesi gereken asıl rakam, ABD’nin 3-2-1’i değil, Akdeniz motorin marjı ile ICE gasoil-Brent farkıdır. 3-2-1 küresel rafinaj döngüsünün yönünü gösteren iyi bir pusuladır. Türkiye’nin pompasına ve rafinerisine dair hükümler ise motorin üzerinden kurulmalıdır.

Türkiye okuru için okuma rehberi
3-2-1 yükselirken motorin crack’i de yükseliyorsa küresel rafinaj sıkışıyor demektir; Türkiye’de motorin ithalat maliyeti artar, yerli rafinerilerin marjı genişler. 3-2-1 düşerken motorin crack’i yüksek kalıyorsa gevşeme benzinden geliyordur ve Türkiye açısından tablo büyük ölçüde değişmemiştir. Brent ile WTI arasındaki fark açıldığında, Brent’e endeksli ham petrol işleyen Akdeniz rafinerilerinin marjı WTI ile hesaplanan göstergenin altında kalır.

Marjların Normale Dönüşünü Hangi Değişkenler Belirleyecek?

Rekor marjlar kendi çözümünü de üretir. Yüksek fark, kapasitesi olan her rafineriyi tam kapasite çalışmaya, bakımları ertelemeye ve ürün verimini motorine kaydırmaya iter. Bu arz tepkisi zamanla stokları doldurur ve primi aşındırır. Ne kadar hızlı aşındıracağını ise birkaç değişken belirleyecek.

Birinci değişken Hürmüz’dür. Körfez rafinerilerinin ürün ihracatı yeniden başladığında orta distilat piyasasındaki en büyük açık kapanmaya başlar. İkinci değişken Rus rafinerileridir; onarımların hızı ve ihracat yasağının akıbeti Avrupa ile Akdeniz’in motorin dengesini doğrudan etkiler. Üçüncüsü stoklardır: motorin stokları olağan aralığına dönmeden marjın kalıcı biçimde gevşemesi zordur. Dördüncüsü taleptir: yüksek fiyatlar uzun sürerse yük taşımacılığı ve sanayi üretimi yavaşlar, talep kendiliğinden geriler.

Tüpraş’ın güncellenmiş beklentisi de bir ipucu veriyor. İlk dokuz ayın ortalaması 23 dolarken yıl geneli için 20 ile 22 dolar arası bir marj öngörülmesi, çeyreklerin benzer hacimde olduğu varsayımıyla son çeyrek için kabaca 11 ile 19 dolar arasında bir marja işaret ediyor. Şirket, üçüncü çeyrekteki 36,3 dolarlık zirvenin kalıcı olmadığını, ancak marjın yıl başındaki 6 ile 7 dolarlık beklentiye de dönmeyeceğini hesaba katıyor.

Uzun vadede göstergenin kendisi de sorgulanacak. Elektrikli araçların yayılması benzin talebini, petrokimya ve havacılık ise nafta ile jet yakıtı talebini farklı yönlere çekiyor. 3-2-1’in 2’ye 1 tarifi ABD’nin yakıt sepetinin bir fotoğrafıdır ve o sepet değiştikçe göstergenin temsil gücü de değişecek. Gelecek on yılın rafineri ekonomisini anlamak isteyen, 3-2-1’in yanına motorin ve jet yakıtı marjlarını, petrokimya ürünlerinin primlerini ve ham petrol türleri arasındaki fiyat farklarını koymak zorunda kalacak.

Kaynakça

ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA), günlük, haftalık ve aylık spot fiyat serileri: WTI Cushing, Brent, New York Limanı konvansiyonel benzin, New York Limanı ultra düşük kükürtlü motorin, No. 2 ısınma yakıtı (Ekim 2026 yayımları).

ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA), Today in Energy: crack spread kavramı ve 3:2:1, 5:3:2, 2:1:1 oranları üzerine açıklama.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Oil Market Report, Mart 2026.

CME Group, NYMEX WTI ham petrol, RBOB benzin ve New York Limanı ULSD vadeli sözleşme şartnameleri; Temmuz 2026 crack spread piyasa notu.

ICE Futures Europe, Low Sulphur Gasoil Futures ve Gasoil/Brent Crack sözleşme şartnameleri.

Tüpraş, Yatırımcı Sunumu, Eylül 2026 (kapasite, Nelson kompleksite ve pazar payı verileri).

Tüpraş, 30 Eylül 2026 tarihli konsolide finansal rapor ve 2026 beklenti güncellemesi, Kamuyu Aydınlatma Platformu, 6 Kasım 2026.

Tüpraş, 2026 birinci ve ikinci çeyrek finansal sonuç açıklamaları ile aylık ürün marjı verileri (Ağustos ve Eylül 2026).

Yazıdaki ABD 3-2-1, benzin ve motorin crack değerleri, EIA spot fiyatlarından (2 × benzin × 42 + motorin × 42 − 3 × WTI) ÷ 3 formülüyle hesaplanmıştır; vadeli piyasa fiyatlarıyla yapılan hesaplardan farklı çıkabilir.

Bu makalede yer alan bilgi ve değerlendirmeler yalnızca bilgilendirme amacıyla sunulmaktadır; yatırım danışmanlığı veya alım-satım tavsiyesi niteliği taşımaz. Yatırım danışmanlığı sözleşme çerçevesinde sunulmaktadır. Geçmiş performans gelecekteki sonuçların güvencesi değildir. Veriler kamuya açık kaynaklardan derlenmiş olup doğruluk konusunda garanti verilmemektedir. Bu içeriğe dayanılarak alınan kararların sonuçlarından okuyucu şahsen sorumludur.
PETROLANDECO
Bu konudaki diğer yazılar
Dünyada Petrol Üretim Maliyetleri
Petrolde Talep Yıkımı Konusu
Bilançonun Dışındaki Sessizlik Yapay zeka altyapısı tahvil piyasasının taşıma kapasitesini sınarken, riskin nereye saklandığı sorusu

BU YAZIYI PAYLAŞIN

XFacebookLinkedInWhatsAppTelegramThreadsBlueskyRedditE-posta

YENİ YAZILARDAN HABERDAR OLUN

Yeni bir yazı yayımlandığında e-posta adresinize gelsin.