1881 Muharrem Kararnamesi: Osmanlı Borcu Neden Yarıya İndi

Aralık 1881’de İstanbul’da yayımlanan bir kararname, 6 yıldır borcunu ödeyemeyen bir imparatorluğun dış borç stokunu 191 milyon sterlinden 106 milyon sterline çekti. Kâğıt üzerinde 85 milyon sterlin, yani dönemin tahminleriyle devletin 4 yıla yakın gelirine denk bir yük ortadan kalktı. Buna rağmen bu olay bugün ne Türkiye’de ne de dünya finans tarihinde bir borç indirimi olarak anılıyor. Hatırlanan şey silinen rakam değil, o rakamın karşılığında verilen şey.

1854’ten 1875’e: Osmanlı Dış Borcu Nasıl Büyüdü

Hikâye bir savaşla başlar. Kırım Savaşı’nın masrafları hazineyi sıkıştırdığında Osmanlı Devleti 1854’te ilk resmî dış borcunu aldı. Tutar 3 milyon sterlindi, kupon faizi yüzde 6’ydı ve tahviller Londra’da nominal değerin yüzde 80’inden satıldı. Teminat olarak Mısır’ın yıllık vergisi gösterildi; bu para İstanbul’a hiç uğramadan doğrudan İngiltere Merkez Bankası’na yatırılacaktı. Yani alacaklı daha ilk günden teminatı kendi ülkesinde tutmak istiyordu.

Ertesi yıl alınan 5 milyon sterlinlik ikinci borç, İngiltere ve Fransa’nın resmî garantisi sayesinde nominal değerin yüzde 102,6’sından satıldı ve yüzde 4 faiz taşıdı. Bu, Osmanlı borç tarihinin en iyi koşullu işlemi olarak kaldı. Sonrası ise tek yönlü bir kayıştı. 1860’ta ihraç fiyatı yüzde 62,5’e, efektif faiz yüzde 9,6’ya geldi. 1862’de kâğıt parayı piyasadan çekmek için alınan 8 milyon sterlinlik borç yüzde 62’den satıldı. 1873’e gelindiğinde yüzde 6 kuponlu Osmanlı tahvilleri nominal değerin yüzde 46’sına bile alıcı bulamıyordu.

Zirve 1874’teki 40 milyon sterlinlik borçtu. Yüzde 5 kuponlu bu tahviller ortalama yüzde 43,5’ten satıldı ve efektif faiz yüzde 11,5 civarına çıktı; Osmanlı dış borçlanma tarihinin en pahalı işlemi buydu. Her yeni borçta devlet geriye kalan en verimli gelir kalemini rehin göstermek zorunda kaldı: Mısır vergisinin artanı, ağnam vergisi, gümrükler, tütün gelirleri, bakır madenleri. Dönemin Avrupa basını bu süreci, değerli eşyalarını tek tek rehinciye taşıyan iflas etmiş bir aileye benzetiyordu.

Bu tablonun en az konuşulan yanı şudur: borç defterine yazılan rakam ile hazineye giren nakit aynı şey değildi. 1854 ile 1874 arasındaki dış borçlar üzerine yapılan bir hesaplamaya göre, ihraç iskontoları ve komisyonlar düşüldükten sonra nominal tutarın yalnızca yüzde 53,64’ü devletin eline geçti. Başka bir deyişle Osmanlı, aldığı her 100 sterlin için yaklaşık 186 sterlinlik bir anapara borcunu deftere işliyordu.

1875 yılı kötü bir hasatla, ardından sel ve salgınla geçti. Öşür gelirleri beklentinin çok altında kaldı, Balkanlar’daki ayaklanmanın masrafı da üstüne bindi. 6 Ekim 1875’te dönemin sadrazamı, 5 milyon liralık bütçe açığı karşısında kuponların yalnızca yarısının ödeneceğini ilan etti. Nisan 1876’da ise İngiliz garantili 1855 borcu dışındaki tüm faiz ödemeleri durduruldu. O noktada devlet gelirlerinin yarısından fazlası zaten borç servisine ayrılmış durumdaydı. Londra’daki alacaklı çevrelerinde dolaşan bir tahmin, 1875 ile 1876 arasında 21,7 milyon sterlinlik gelire karşılık 214,5 milyon sterlinlik bir dış borçtan söz ediyordu; borç, yıllık gelirin 10 katına yaklaşmıştı.

Moratoryumdan Kararnameye: Rüsum-ı Sitte ve Berlin Kongresi

İflası izleyen 6 yıl, Osmanlı maliyesinin en karanlık dönemiydi. 1877 ile 1878 arasındaki Rus savaşını finanse etmek için devlet yeniden kâğıt paraya, yani kaimeye döndü ve 10 milyon liranın üzerinde kaime bastı. Sonuç tanıdıktı: Ağustos 1876’da 1 altın lira 106 kuruş kaime ederken Ağustos 1878’de 291 kuruşa çıktı. Sarraflar kaimeyi resmî kurdan bozmayı reddetti, esnaf kabul etmek istemedi, maaşını kaimeyle alan asker ve memur huzursuzlandı. 1878 yazında bu kapı da kapandı.

Asıl kırılma diplomatik masada yaşandı. 13 Temmuz 1878’de imzalanan Berlin Antlaşması, Osmanlı topraklarından pay alan devletlere borcun bir kısmını da devretti. Kongrede daha sert bir seçenek de konuşuldu: Osmanlı maliyesinin doğrudan Avrupa devletlerinin resmî temsilcilerinin denetimine verilmesi. İstanbul’un sonraki 3 yıldaki bütün stratejisi bu seçeneği önlemek, denetimi devletlere değil alacaklılara bırakmak üzerine kuruldu. Bu ayrım küçük görünür ama Muharrem Kararnamesi’nin bütün mantığı buradadır.

Ara adım 22 Kasım 1879’da atıldı. Galata bankerlerine olan iç borç için yapılan anlaşmayla bu borç 8.725.000 liraya indirildi ve 10 yılda eşit taksitlerle, yılda 1.100.000 lira olarak ödenmesi kararlaştırıldı. Taksitlerin kaynağı olarak 6 gelir kalemi gösterildi: alkollü içkiler, damga pulu, İstanbul ve çevresindeki su ürünleri resmi, belirli vilayetlerdeki ipek öşrü, tömbeki ve tütün. Bu gelirleri toplamak için kurulan idareye Rüsum-ı Sitte, yani altı vergi idaresi adı verildi. Farkında olunmadan bir prova yapılmıştı. 2 yıl sonra kurulacak olan büyük yapı, bu altı vergiyi devralarak doğacaktı.

Muharrem Kararnamesi Ne Getirdi: 191 Milyondan 106 Milyona

Kararname 28 Muharrem 1299 tarihini taşır; bu tarih 20 Aralık 1881’e denk gelir. Metin bir antlaşma değil, padişahın onayıyla yayımlanan bir iradeydi; ama içeriği 1881 boyunca İstanbul’da alacaklı temsilcileriyle yürütülen pazarlıkların ürünüydü. Bu biçim bilinçli bir tercihti: hukuken tek taraflı bir iç düzenleme görünümü veriyor, Berlin’de konuşulan devletlerarası denetimin önünü kesiyordu.

Kararnamenin ilk ayağı borcun kendisiydi. Uluslararası referans kaynaklarında yer alan hesaba göre borç 191 milyon sterlinden 106 milyon sterline indirildi. Bu, 85 milyon sterlinlik, yani yüzde 44,5’lik bir nominal indirimdir. Eski tahviller A, B, C ve D adı verilen gruplara ayrıldı, faiz oranları gruplara göre düşürüldü ve yıllardır ödenmeyen faizler yeni hesabın içinde yeniden düzenlendi.

İkinci ayak, borcun karşılığında verilen teminattı ve asıl ağırlık buradaydı. Tuz ve tütün tekelleri, damga ve alkollü içki resimleri, balık vergisi, belirli bölgelerin ipek öşrü, Bulgaristan vergisi, Doğu Rumeli geliri ve Kıbrıs gelirinin artanı, borç tamamen ödenene kadar geri alınmamak üzere yeni kurulan idareye devredildi. Kararname bu idareye gelirleri kendi memurlarıyla doğrudan yönetme, toplama ve elinde tutma yetkisi verdi. Memurlarını kendisi atayıp görevden alabilecek, bu memurlar ise devlet memuru sayılacaktı. Hükümet idarenin güvenliği için askerî koruma sağlamakla da yükümlüydü.

Üçüncü ayak yönetimdi. Düyun-u Umumiye Meclisi 7 üyeden oluşuyordu: İngiliz, Fransız, Alman, Avusturya, İtalyan ve Hollandalı alacaklıların temsilcileri ile yerli alacaklıların temsilcisi. Başkanlık İngiliz ve Fransız temsilciler arasında 5 yılda bir dönüşümlü olarak el değiştiriyordu. Hükümet toplantılara bir komiser gönderebiliyor ve defterleri inceleyebiliyordu, ama işleyişe karışamıyordu. Bir anlaşmazlık çıkarsa iki tarafın atadığı hakemlerden oluşan bir kurul karar verecekti.

Osmanlı Devleti Bu Bedeli Neden Kabul Etti

Bugünden bakınca kararname bir dayatma gibi görünür. Dönemin İstanbul’undan bakınca ise seçenekler çok daha darlaşmıştı. İlk seçenek, ödemeyi durdurmaya devam etmekti. Ama moratoryum yıllarında devletin önündeki bütün kapılar tek tek kapanmıştı: dış piyasa yeni borç vermiyordu, kaime denemesi enflasyonla bitmişti, yerli bankerler ise ancak çok ağır koşullarla ve kısa vadeli avans verebiliyordu. 1874’te devlet Galata bankerlerinden yüzde 25 faizle bile borç bulamaz hale gelmişti.

İkinci seçenek, Berlin’de konuşulan modeldi: maliyenin doğrudan Avrupa devletlerinin resmî denetimine girmesi. Bu, alacaklıların arkasındaki hükümetlerin İstanbul’da kalıcı bir siyasi koz elde etmesi demekti. Kararname bu seçeneğin yerine, kâğıt üzerinde özel nitelikli bir alacaklılar idaresi koydu. Meclis üyeleri devletler tarafından değil, bankalar, alacaklı birlikleri ya da İtalya örneğinde olduğu gibi bir ticaret odası tarafından seçiliyordu. Üyelerin kendi hükümetleriyle yakın bağları vardı, bu bir sır değildi; ama hukuki biçim, devletlerin masaya doğrudan oturmasını engelliyordu.

Üçüncü ve belki en belirleyici neden, devletin yeniden borç alabilme ihtiyacıydı. Osmanlı maliyesi üzerine yapılan akademik çalışmalar, dönemin Osmanlı yöneticilerinin şikâyetinin hiçbir zaman gereksiz yere borca itilmek olmadığını, tam tersine ihtiyaç duyduklarında borç bulamamak olduğunu vurgular. Kendi bütçe rakamlarına güven kazandıramayan bir devlet için, alacaklıların yönettiği bir idarenin güvenilirliğini ödünç almak, bağımsız ama borç bulamayan bir maliye olarak kalmaktan daha cazip göründü. Sonraki 30 yılda hükümetin yeni borç alabilmek için idareye gönüllü olarak yeni gelirler devretmesi bu hesabın sürekli yenilendiğini gösterir.

Bu nedenle Muharrem Kararnamesi’ni tek taraflı bir yenilgi belgesi olarak değil, iki tarafın da başka bir çıkış göremediği bir takas olarak okumak gerekir. Alacaklı, tahsil edemediği rakamın bir kısmından vazgeçti. Devlet, yeniden piyasaya dönebilmek için gelirlerinin dümenini bıraktı. Takasın iki tarafı da bir şey kazandı; ama kazancın hangi tarafta daha kalıcı olduğunu sonraki 40 yıl gösterecekti.

Borç Rakamı Neden Kaygan: Sterlin, Lira ve Nominal Değer

Bu olayın az konuşulmasının ilk nedeni şaşırtıcı biçimde teknik: üzerinde herkesin anlaştığı tek bir rakam yok. Uluslararası referans eserler sterlin üzerinden 191 milyondan 106 milyona inişi verirken, Türkçe akademik ansiklopedi aynı kararnameyi Osmanlı lirası üzerinden anlatır ve yaklaşık 219,9 milyon liralık borcun 125,25 milyon liraya indirildiğini yazar. Dönemin kuru 1 sterlinin 1,1 lira etmesi esasına dayanıyordu; bu kurla 191 milyon sterlin yaklaşık 210 milyon liraya karşılık gelir. İki hesap birbirine yakın ama aynı değil, çünkü neyin borca dahil edildiği, hangi tahvillerin değiştirildiği ve birikmiş faizin nasıl sayıldığı kaynaktan kaynağa değişiyor.

Bu belirsizlik sonradan ortaya çıkmış bir kusur değildi, en başından beri oradaydı. İngiliz bilim tarihi alanında yayımlanan bir çalışma, 1875 iflasından sonra Londra’daki alacaklıların muhasebecilerle ve istatistik derneğinin üyeleriyle birlikte Osmanlı borcunu ölçmek için doğru bir yöntem aradığını, sonunda da tarafsız bir hesabın mümkün olmadığı sonucuna vardığını anlatır. Her taraf kendi pazarlık pozisyonuna uyan rakamı savunuyordu. Borcu büyük göstermek alacaklının işine geliyordu, çünkü kayıp ne kadar büyük görünürse istenecek teminat da o kadar meşru görünüyordu.

Şimdi kaba bir hesap yapalım. 1875’te nominal dış borç yaklaşık 200 milyon sterlin olarak anılıyordu. Bu nominal tutarın yüzde 53,64’ünün hazineye fiilen girdiği kabul edilirse, devletin yıllar içinde eline geçen nakit yaklaşık 107 milyon sterlin eder. Muharrem Kararnamesi’nin bıraktığı borç 106 milyon sterlindi. Bu yakınlık bir rastlantı olabilir, iki rakam aynı kapsamla hesaplanmış da değildir; ama sonucun kabaca ne anlama geldiğini gösterir. Kararname, borcu aşağı yukarı Osmanlı’nın gerçekte aldığı paranın seviyesine çekmişti. Silinen 85 milyon sterlinin büyük kısmı, ihraç iskontolarının ve komisyonların şişirdiği kâğıt bir alacaktı.

Alacaklılar Ne Kaybetti, Ne Kazandı

Bir borç indiriminin gerçek boyutu, alacaklının vazgeçtiği rakama değil, o rakamın piyasadaki karşılığına bakılarak ölçülür. 1876’dan 1881’e kadar Osmanlı tahvilleri faiz ödemeyen, teminatı belirsiz, savaştaki bir devletin kâğıtlarıydı. Moratoryum sırasında çıkarılan 1877 savunma borcu bile, teminatı en sağlam gelir olan Mısır vergisine bağlanmasına rağmen nominalin yüzde 52’sinden satılabilmiş ve borsada işlem görmemişti. Alacaklının elindeki 191 milyon sterlinlik alacak, pratikte tahsil edilemeyen bir talepti.

Kararnameyle alacaklı bu talebin bir kısmından vazgeçti, ama karşılığında daha değerli bir şey aldı: devletin en düzenli ve en kolay izlenebilir gelirlerini kendi memurlarıyla toplama hakkı. Bu, 19. yüzyıl uluslararası finansının en büyük sorununa, yani egemen bir borçluyu ödemeye zorlayacak bir mekanizmanın olmamasına verilmiş kalıcı bir cevaptı. Teminat artık İstanbul’daki bir bakanlığın iyi niyetine değil, alacaklıların atadığı bir idarenin kasasına bağlıydı.

Silinen şey tahsil edilemeyen bir rakamdı. Karşılığında alınan şey, her yıl düzenli olarak tahsil edilen bir devlet geliriydi.

Sonuçlar piyasada hızla göründü. Düyun-u Umumiye’nin kurulmasından sonra Osmanlı tahvillerinin risk primi belirgin biçimde düştü. İstanbul borsası üzerine yapılan bir ekonomi tarihi çalışmasına göre, ihraç fiyatının nominal değere oranı istikrarlı biçimde yükseldi ve 1886’daki ilk borçlanmada yüzde 100’e ulaştı. 1874’te 100 sterlinlik tahvil için 43,5 sterlin alabilen devlet, 12 yıl sonra tahvilini tam değerinden satabiliyordu. Bunun bedeli, her yeni borç için idareye yeni gelir kalemleri devretmekti. Hükümet zamanla bunu gönüllü olarak yaptı, çünkü idarenin güvenilirliği kendi güvenilirliğinden daha ucuzdu.

İdare zamanla bir borç tahsil ofisinden çok daha büyük bir şeye dönüştü. Tütün tekeli 1883’te Avrupalı bankalardan oluşan bir konsorsiyumun kurduğu Reji şirketine devredildi ve bu şirket imparatorluktaki en büyük yabancı yatırım haline geldi; tekel sözleşmesi ancak 1925’te sona erdi. Demiryolu imtiyazlarında Düyun-u Umumiye aracı rolü üstlendi. Birinci Dünya Savaşı’na gelindiğinde idarenin denetimi kararnamede sayılan gelirlerin çok ötesine geçmiş, devlet gelirlerinin yaklaşık üçte birini kontrol eden bir yapıya ulaşmıştı. Dönemin deyimiyle devlet içinde bir devletti.

Bu ağırlık savaş sonrasında bile kendini gösterdi. Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nın 1921 tarihli diplomatik yazışmalarında, İstanbul’daki Müttefik yüksek komiserlerinin gümrük vergisi artışını tartışırken Muharrem Kararnamesi’ne takıldığı görülür. Kararnameye göre gümrük gelirindeki artışın bir kısmı idareye gidiyordu ve idare bu haktan alacaklıların onayı olmadan vazgeçemezdi. 40 yıl önce yazılmış bir metin, savaşı kaybetmiş bir imparatorluğun vergi politikasını hâlâ bağlıyordu.

Bu Borç Silme Neden Bugün Az Konuşuluyor

Şimdi baştaki soruya dönebiliriz. 85 milyon sterlinlik bir indirim, borcun neredeyse yarısının silinmesi, neden ne Türkiye’de ne de dünyada bir borç affı olarak anılıyor? Bunun tek bir cevabı yok; birbirini besleyen birkaç neden var.

Birinci neden: Hafıza bedeli tutar, indirimi değil

Türkiye’de Muharrem Kararnamesi’nin adı, kurduğu idarenin adıyla birlikte geçer ve o ad milli hafızada bir yenilginin sembolüdür. Düyun-u Umumiye, kuruluşundan itibaren Türk gururuna indirilmiş bir darbe olarak algılandı ve Jön Türklerin milliyetçi eleştirisinin hedefi oldu. Cumhuriyet dönemi anlatısı da bu hafızayı kapitülasyonların kaldırılması ve borcun sonunda ödenip kapatılmasıyla birlikte kurdu. Bu anlatıda indirim yer almaz, çünkü indirimden söz etmek, bedelin de bir karşılığı olduğunu kabul etmek anlamına gelir. Teslimiyet kelimesinin gölgesinde indirim kelimesi kaybolur.

İkinci neden: Rakam kaygan, kayıp ise somut

Yukarıda gördüğümüz gibi silinen tutar hangi birimle ve hangi kapsamla hesaplandığına göre değişir. Sterlinle 85 milyon, lirayla yaklaşık 94,7 milyon; üstelik bu nominal kaybın önemli bir kısmı hiç verilmemiş paradır. Buna karşılık verilen şey son derece somuttur: tuz, tütün, damga pulu, ipek, balık, şarap. Köydeki tütün üreticisi, tekeli işleten Reji şirketinin kolcularıyla yüz yüze geliyordu; ama 85 milyon sterlinin silinmesini hiçbir zaman göremedi. İnsanlar dokunabildikleri kaybı hatırlar, kâğıt üzerindeki kazancı değil.

Üçüncü neden: Batı için bu bir af değil, bir başarı hikâyesiydi

Avrupa finans tarihi açısından Muharrem Kararnamesi, iflas etmiş bir borçlunun alacaklılarına nasıl ödeme yaptırılacağını gösteren bir modeldi. Alacaklı, tahsil edemediği nominal bir talepten vazgeçmiş, karşılığında gelir toplama hakkı ve çok daha düşük riskle yeni borç verme imkânı elde etmişti. Aynı yıllarda Mısır’da kurulan benzer bir borç komisyonuyla birlikte bu yapı, 19. yüzyılın sonunda alacaklı lehine işleyen bir uygulamanın parçası oldu. Bir model olarak hatırlanan şey, cömertlik olarak hatırlanmaz.

Dördüncü neden: Modern borç tartışmasının hafızası kısa

Bugün egemen borç indirimi denince akla gelen örnekler 1980 sonrasına aittir: Latin Amerika krizleri, yoksul ülkelere yönelik borç girişimleri ve en çarpıcısı Yunanistan. Avrupa İstikrar Mekanizması’nın bir çalışmasına göre Yunanistan’ın Mart 2012 takası yaklaşık 206 milyar euroluk tahvili kapsadı, nominal indirim yüzde 53,5 oldu, katılım yaklaşık yüzde 97’ye ulaştı ve borç bu işlemle yaklaşık 107 milyar euro azaldı. Bu, özel alacaklıların elindeki egemen borcun açık ara en büyük yeniden yapılandırması olarak kayıtlara geçti. Oran olarak bakıldığında Muharrem Kararnamesi’nin yüzde 44,5’lik indirimi aynı lige aittir. Ama 1914 öncesi örnekler, IMF’nin ve Paris Kulübü’nün olmadığı bir dünyaya ait oldukları için bugünün tartışmasında genellikle eski tarih rafına konur.

Beşinci neden: İki uç anlatı arasında sıkışan bir olay

Düyun-u Umumiye üzerine yazılanlar uzun süre iki kampa bölündü. Milliyetçi anlatı idareyi yalnızca Avrupa emperyalizminin aracı olarak, Osmanlı’nın geri kalmışlığının başlıca nedenlerinden biri olarak gördü. Liberal anlatı ise onu ekonomik reformun ve modernleşmenin öncüsü olarak sundu. Konuyu inceleyen akademik çalışmalar, iki yaklaşımın da madalyonun yalnızca bir yüzüne baktığını vurgular. Her iki anlatıda da borç indirimi yan bir ayrıntı olarak kalır: birincisi için zaten bir tuzağın yemidir, ikincisi için reformun teknik bir ön koşulu. Kimsenin hikâyesinin merkezine oturmayan bir rakam, zamanla hafızadan da düşer.

Bu sıkışmanın bir sonucu daha var. Muharrem Kararnamesi tartışıldığında soru hep kimin haklı olduğu üzerine kurulur: alacaklılar mı sömürdü, yoksa Osmanlı mı kendi kendini batırdı? Oysa daha verimli soru, bir borç indiriminin hangi koşullarda gerçek bir rahatlama, hangi koşullarda yalnızca bir muhasebe düzeltmesi olduğudur. Bu soru sorulmadığı sürece 1881, bir ahlak hikâyesi olarak kalmaya devam eder.

Lozan’dan 1954’e: Osmanlı Borcunun Kapanışı

Muharrem Kararnamesi ile kurulan düzen imparatorluğu da aştı. 23 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması, Osmanlı borcunu Osmanlı topraklarında kurulan devletler arasında paylaştırdı: Balkan Savaşı öncesine ait borçlar Balkanlar’da ayrılan devletlerle, sonrasına ait olanlar ise Asya’daki yeni devletlerle bölüşüldü. 13 Haziran 1928 tarihli anlaşmayla Türkiye, 1912 öncesi borçların yüzde 62’sini, sonrakilerin yüzde 76’sını üstlendi. 42 ayrı dış borçtan kalan 161,3 milyon liralık toplamın 107,5 milyon lirası Türkiye’ye düştü ve ödeme 99 yıla yayıldı.

Büyük Buhran bu planı da sarstı. 22 Nisan 1933’te Paris’te imzalanan yeni anlaşmayla anapara bir kez daha indirildi ve ödemeler Fransız frangı üzerinden yapılmaya başlandı. Borcun defteri sonunda 1954’te kapandı. Bu tarih, Muharrem Kararnamesi’nden 73 yıl, Kırım Savaşı sırasında alınan ilk dış borçtan ise tam 100 yıl sonrasına denk gelir. Osmanlı dış borcu, imparatorluğun tarih sahnesinden çekilmesinden 30 yılı aşkın süre sonra kapanabildi.

Muharrem Kararnamesi Bugün Ne Anlatıyor

Muharrem Kararnamesi’ni bir borç affı olarak okumak da, yalnızca bir teslimiyet belgesi olarak okumak da eksik kalır. Akademik literatürdeki en dengeli yorumlardan biri, Düyun-u Umumiye’nin hem ekonomik artığın imparatorluktan Avrupa’ya aktarılmasında merkezi bir rol oynadığını hem de çift taraflı kayıt usulü gibi yönetim yeniliklerini devlet muhasebesine taşıyarak Cumhuriyet’in erken dönem devlet işletmeciliğine zemin hazırladığını vurgular. İdarenin kurulması Osmanlı’nın geri kalmışlığının nedeni değil, sonucuydu; ama kurulduktan sonra bu geri kalmışlığın biçimini de belirledi.

Asıl ders, rakamla bedelin aynı terazide tartılmadığıdır. Nominal borç sayfada yarıya indi; buna karşılık devletin en likit gelirleri, borç bitene kadar geri alınamamak üzere başka bir masaya geçti. Devlet borcunu azaltırken gelirinin dümenini de bırakmıştı. Bu yüzden 1881 tarihi kitaplarda bir rahatlama anı olarak değil, bir kaybın başlangıcı olarak yer alır. Ve bu yüzden tarihin en büyük borç indirimlerinden biri, bugün neredeyse hiç o adla anılmaz.