Her ay televizyonda ya da gazetede aynı tür cümleler geçer: “Bütçe açık verdi”, “Hazine borçlandı”, “faiz dışı fazla”, “borç stoku rekor kırdı”. Rakamlar herkesin önündedir, ama çok azımız bu rakamların ne anlama geldiğini, birbirine nasıl bağlandığını ve neyi gizlediğini bilir. Bu rehber, hiç ekonomi okumamış birinin devletin bütçe, kasa ve borç tablolarını açıp kendi başına okuyabilmesi için yazıldı. Önce kavramları bir aile bütçesi ve kurgusal bir devlet üzerinden sıfırdan kuracağız, sonra Türkiye’nin gerçek verileriyle çalışacağız.

1. Devletin Parası Neden Sizi İlgilendirir?

Devletin bütçesi uzak, soyut bir konu gibi görünür. Oysa her gün ödediğiniz vergiler o bütçenin gelir tarafını, aldığınız hizmetler, yollar, okullar, hastaneler, emekli aylıkları ve memur maaşları da gider tarafını oluşturur. Devlet gelirinden fazla harcarsa aradaki farkı borçla kapatır; o borcun faizini de yine vergilerle öder. Devlet çok borçlandığında piyasadaki parayı kendine çeker ve faizler yükselebilir; bu da sizin konut kredinizin, işletmenizin kredisinin faizini etkiler. Yani bütçe tablosu, aslında ülkenin ortak cüzdanının tablosudur.

Bir aile bütçesiyle başlayalım

Bir ailenin bir aylık durumunu düşünelim. Evin toplam geliri 60.000 lira. Kira, market, fatura ve okul masrafları 58.000 lira tutuyor. Ama aile geçmişte biriktirdiği kredi kartı borcu için bu ay 6.000 lira faiz ödüyor. Toplam harcama 64.000 lira oluyor. Gelirle karşılaştırınca ay 4.000 lira açıkla kapanıyor.

Bu basit örnekte 2 farklı soru sorabiliriz. Birincisi: “Aile bu ay ne kadar açık verdi?” Cevap 4.000 lira. İkincisi: “Geçmişteki borcun faizi olmasaydı, aile bugünkü masraflarını bugünkü geliriyle karşılayabiliyor mu?” Cevap evet: 60.000 lira gelir, 58.000 lira faiz dışı masraf; 2.000 lira artıyor. Yani aile bugünkü hayatını geliriyle döndürebiliyor, onu açığa sokan şey geçmişten kalan borcun faizi.

Devletin bütçesi de tam olarak bu 2 soruyla okunur. Birinci soruya verilen cevabın adı bütçe açığıdır, ikinci soruya verilen cevabın adı faiz dışı dengedir. Bu rehberin büyük kısmı, bu 2 kavramın ve onlardan doğan borcun nasıl okunacağını anlatıyor. Bu tablonun yapısı da tesadüfen seçilmedi: İlerleyen bölümlerde göreceğimiz gibi Türkiye’nin 2025 yılı bütçesi de tam olarak bu yapıdadır; faiz hariç fazla, faiz dahil açık.

Devlet bir aileye ne kadar benzer?

Aile benzetmesi başlangıç için çok işe yarar, ama sınırlarını da bilmek gerekir. Devlet 4 açıdan bir aileden farklıdır. Birincisi, geliri büyük ölçüde kendi koyduğu kurallara bağlıdır: Vergi oranını değiştirerek gelirini artırabilir. Bir aile maaşına zam yapamaz. İkincisi, devletin ömrü yoktur; bu yüzden borcunu hiçbir zaman tamamen ödemek zorunda değildir, vadesi gelen borcu yenisiyle çevirmeye devam edebilir. Önemli olan borcun sıfıra inmesi değil, taşınabilir kalmasıdır. Üçüncüsü, devletin harcaması başkalarının gelirine dönüşür: Devlet kemer sıktığında maaşlar, siparişler ve dolayısıyla vergi gelirleri de etkilenir. Dördüncüsü, devletin borcunun önemli bir kısmı kendi vatandaşlarına ve kendi bankalarınadır; bir ailenin borcu ise hep başkasınadır.

Bu farklar, devletin sınırsız borçlanabileceği anlamına gelmez. Tersine, borç pahalılaştığında ya da yatırımcılar devlete güvenmediğinde devletin de bir aile gibi sıkışabildiğini tarih defalarca gösterdi. Benzetmeyi kullanacağız, ama her seferinde nerede işlediğini ve nerede işlemediğini söyleyeceğiz.

2. Başlamadan Önce 10 Kelime

Kamu maliyesi haberlerinde aynı 10 kelime tekrar tekrar karşımıza çıkar. Bunları baştan net olarak tanımlarsak, rehberin geri kalanı çok kolay akar.

Bu listedeki en önemli ayrım, akım ile stok arasındaki farktır. Banyo küvetini düşünün. Musluktan akan su akımdır: “Bu dakikada 10 litre aktı” dersiniz. Küvetteki su ise stoktur: “Şu anda küvette 150 litre su var” dersiniz. Bütçe açığı musluktan akan sudur; borç stoku ise küvetteki sudur. Bir yılın açığı, borç küvetine o yıl eklenen suyun büyük bir kısmıdır. İkisini birbirine karıştırmak, kamu maliyesinde en sık yapılan hatadır ve 9. bölümde bu benzetmeye geri döneceğiz.

Bir de millî gelir kavramına neden ihtiyaç duyduğumuzu açıklayalım. 1 trilyon liralık bir borç, 10 trilyonluk bir ekonomi için ağır, 100 trilyonluk bir ekonomi için hafiftir. Aynı şekilde, aylık geliri 20.000 lira olan biri için 100.000 liralık borç büyük, aylık geliri 500.000 lira olan biri için küçüktür. Bu yüzden devletin açığını ve borcunu çoğu zaman millî gelire oranla, yani “ekonominin ne kadarı” diye ifade ederiz. Bu oran, yıllar ve ülkeler arasında karşılaştırma yapmanın en sağlam yoludur.

3. Kim Kimdir: Bütçe, Hazine ve Maliye

Haberlerde “Maliye”, “Hazine” ve “bütçe” kelimeleri sık sık birbirinin yerine kullanılır. Aslında 3 farklı şeyi anlatırlar.

Bütçe, devletin bir yıl içinde ne kadar gelir elde etmeyi beklediğini ve hangi kuruma ne kadar harcama izni verdiğini gösteren yasal belgedir. Her yıl sonbaharda hazırlanır, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görüşülür ve kanun olarak kabul edilir. Bütçe kanunu bir harcama izni verir; buna ödenek denir. Yıl boyunca gerçekleşen gelir ve giderler her ay açıklanır ve buna bütçe gerçekleşmeleri denir. Yıl bittikten sonra kesinleşen sonuçlar da yine Meclis’ten bir “kesin hesap kanunu” olarak geçer.

Maliye, devletin gelir ve gider işlerini, yani vergi toplamayı ve harcamaları düzenleyen tarafın adıdır. Hazine ise devletin kasasıdır: Paranın fiilen girip çıktığı, açık olduğunda borç bulan, vadesi gelen borcu ödeyen birimdir. Türkiye’de bu 2 görev bugün tek bir bakanlık altında, Hazine ve Maliye Bakanlığı’nda toplanmıştır. Bu yüzden bütçe verileri de, Hazine’nin kasa ve borç verileri de aynı Bakanlıktan yayımlanır, ama farklı birimlerden ve farklı günlerde.

“Devlet” dediğimiz şeyin sınırı nerede?

Gazetede okuduğunuz “bütçe açığı”, Türkiye’de merkezi yönetim bütçesinin açığıdır. Merkezi yönetim; bakanlıkları (genel bütçeli idareler), üniversiteler ve Karayolları gibi kendi gelirleri olan kurumları (özel bütçeli idareler) ve bankacılık, enerji gibi alanları düzenleyen bağımsız kurumları kapsar. Ama devletin tamamı bu değildir. Belediyeler, Sosyal Güvenlik Kurumu ve kamuya ait şirketler merkezi yönetim bütçesinin dışındadır. Bütçe onlara para aktardığında bu aktarma bütçede gider olarak görünür, ama onların kendi açığı ya da borcu bütçe açığında görünmez.

Bunu bir ailede şöyle düşünebilirsiniz: Gördüğünüz tablo ana ailenin bütçesidir. Üniversitede okuyan çocuğa her ay gönderilen harçlık bu bütçede görünür, ama çocuğun kendi kredi kartı borcu görünmez. Ailenin toplam durumunu görmek için çocuğun hesabına da bakmak gerekir. Devlet için bu geniş resme genel devlet ya da kamu kesimi denir ve özellikle ülkeler arası karşılaştırmalarda bu geniş tanım kullanılır. Bu rehberde aksi belirtilmedikçe “bütçe” dediğimizde merkezi yönetim bütçesini kastedeceğiz.

4. Devlet Parayı Nereden Bulur?

Devletin gelirinin büyük kısmı vergidir. Vergiler kabaca 2 aileye ayrılır. Dolaysız vergiler kazanç üzerinden alınır: Maaşınızdan kesilen gelir vergisi ya da bir şirketin kârından alınan kurumlar vergisi gibi. Kim ne kadar kazanıyorsa ona göre ödenir. Dolaylı vergiler ise harcama üzerinden alınır: Marketten aldığınız her üründe ödediğiniz katma değer vergisi (KDV), akaryakıt, sigara ya da otomobilde ödediğiniz özel tüketim vergisi (ÖTV) gibi. Bunlar kimin ne kadar kazandığına bakmaz; aynı ürünü alan herkes aynı vergiyi öder.

Vergi dışında da gelirler vardır ve bunlara vergi dışı gelirler denir: Devlete ait şirketlerden gelen kâr payları, merkez bankasının kârından devlete aktarılan pay, kamu arazilerinin kiraları, trafik cezaları, harçlar ve devlet malının satışından gelen paralar. Bu son kalem, yani özelleştirme ya da kamu taşınmazlarının satışı, özel bir dikkat ister: Bir evi bir kez satarsınız. O yılın gelirini büyütür, ama ertesi yıl tekrarlanmaz. Bu tür gelirlere bir defalık gelir denir.

Kurgu Devleti’nin 1.000 milyar liralık gelirinin 880’i, yani %88’i vergiden geliyor. Vergilerin içinde en büyük kalem KDV; ÖTV ile birlikte düşünüldüğünde vergilerin yarıdan fazlası harcamalardan toplanıyor. Bir de özelleştirme satırına dikkat edin: 30 milyar lira bu yıl kasaya girdi, ama satılacak bir şirket her yıl yoktur. Bu satırı 6. bölümde tekrar hatırlayacağız.

Türkiye’de vergiler nereden geliyor?

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın verilerine göre Türkiye’de merkezi yönetim bütçesi 2025 yılında 12 trilyon 835,5 milyar TL gelir elde etti. Bunun 11 trilyon 49,5 milyar TL’si, yani yaklaşık %86’sı vergiydi. Vergilerin hangi kalemlerden geldiğini aşağıdaki grafik gösteriyor.

Grafikten 3 şey okunur. Birincisi, tek başına en büyük kalem gelir vergisidir; çalışanların maaşlarından kesilen vergi bu kalemin önemli bir parçasıdır. İkincisi, KDV yurt içi ve ithalat ayaklarıyla birlikte toplamın %29,7’sini oluşturur ve ÖTV ile toplandığında vergi gelirlerinin neredeyse yarısına ulaşır. Üçüncüsü, şirket kârlarından alınan kurumlar vergisi toplamın yalnızca %11,1’idir. Bu tablo, Türkiye’de devletin gelirinin büyük ölçüde tüketimden ve maaşlardan geldiğini gösterir.

Son karttaki oran KENDİ HESABIMIZ olarak hesaplanmıştır: Vergi gelirleri Bakanlıktan, cari fiyatlarla millî gelir TÜİK’ten alınmıştır.

5. Devlet Parayı Nereye Harcar?

Bütçe giderleri, paranın ne tür bir iş için harcandığına göre birkaç büyük kaleme ayrılır. Personel giderleri öğretmenlerin, doktorların, polislerin, bütün kamu çalışanlarının maaşlarıdır. Mal ve hizmet alımları devletin günlük işleyişi için satın aldıklarıdır: ilaç, yakıt, kırtasiye, bakım, temizlik. Cari transferler karşılığında doğrudan bir mal ya da hizmet alınmayan ödemelerdir: Sosyal Güvenlik Kurumu’na aktarılan kaynak, sosyal yardımlar, çiftçi destekleri, belediyelere verilen paylar. Sermaye giderleri ise devletin yaptığı yatırımlardır: yol, köprü, okul, hastane, baraj. Ve son olarak faiz giderleri, devletin borcu için ödediği faizdir.

Faiz bütçeye girer, anapara girmez

Yeni başlayanların en çok karıştırdığı nokta budur, o yüzden yavaşça anlatalım. Bir bankadan 100.000 lira kredi çektiniz ve bir yıl sonra 140.000 lira geri ödeyeceksiniz. Bu 140.000 liranın 100.000’i anaparadır: Zaten aldığınız parayı geri veriyorsunuz. 40.000’i faizdir: Parayı kullanmanın bedeli. Yıl sonunda gerçekten fakirleştiğiniz tutar 40.000 liradır; 100.000 lira ise zaten size ait olmayan, emaneten kullandığınız paraydı.

Devletin bütçesi de aynı mantıkla tutulur. Faiz bir giderdir ve bütçe giderlerine yazılır. Anapara ödemesi ise bütçe gideri değildir: Devlet aldığı parayı geri vermektedir. Ama anapara ödemesi yine de para ister; Hazine o parayı ya kasasından ya da yeni bir borçla bulmak zorundadır. Bu yüzden bir yılın bütçe açığı, Hazine’nin o yıl yaptığı toplam borçlanmadan her zaman çok daha küçüktür. Bunu 8. bölümde ayrıntılı göreceğiz.

Maaş ile yol arasındaki fark

Bir aile borç alıp tatile gidebilir ya da borç alıp bir dükkân açabilir. Borç aynıdır, sonuç farklıdır: Tatil bir kez yaşanır ve biter, dükkân yıllarca gelir getirebilir. Devlet için de cari harcama (maaş, alım, yardım, faiz) ile yatırım (yol, okul, liman) arasında aynı fark vardır. Yatırım iyi seçilmişse ekonominin üretimini artırır, bu da gelecekteki vergi gelirini büyütür. Bu yüzden bir bütçeyi değerlendirirken açığın büyüklüğü kadar açığın neyi finanse ettiği de önemlidir. Kurgu Devleti’nde yatırımlar toplam giderin %14’ü; faiz giderleri de neredeyse aynı büyüklükte, %11,2.

Türkiye 2025: Para nereye gitti?

2025’te Türkiye’de bütçe giderleri 14 trilyon 634,6 milyar TL oldu. En büyük kalem %37 ile cari transferlerdi; bunun içinde sosyal güvenlik sistemine aktarılan kaynak, sosyal yardımlar ve belediyelere verilen paylar var. Onu %24,8 ile personel giderleri izledi. Üçüncü sırada ise faiz vardı: 2 trilyon 54,4 milyar TL ile her 100 liralık harcamanın 14 lirası borç faizine gitti. Faiz, devletin yaptığı bütün yatırımlardan (%9,2) daha büyük bir kalemdi.

İlk karttaki günlük tutar KENDİ HESABIMIZ olarak hesaplanmıştır.

6. Bütçe Açığı ve Faiz Dışı Denge

Artık gelir ve gideri biliyoruz. Bütçenin 2 ana sonucu bu ikisinden hesaplanır.

Kurgu Devleti’nin rakamlarını yerine koyalım. Bütçe dengesi: 1.000 − 1.070 = −70 milyar lira. Yani bütçe 70 milyar lira açık verdi. Faiz dışı denge: 1.000 − 950 = +50 milyar lira. Yani faiz hariç bakıldığında devlet bütün masraflarını gelirleriyle karşıladı ve üstüne 50 milyar lira arttı. Açığa yol açan şey, geçmişte birikmiş borcun 120 milyar liralık faizi oldu.

Tablonun son 2 satırı çok önemli bir dersi gösteriyor. Kurgu Devleti’nin 50 milyar liralık faiz dışı fazlasının 30 milyar lirası özelleştirmeden geldi. Bu bir defalık geliri çıkarınca kalıcı faiz dışı fazla yalnızca 20 milyar liraya iniyor. Gelecek yıl satılacak şirket yoksa ve başka hiçbir şey değişmezse, fazla bu düzeye geriler. Türkiye’de Orta Vadeli Program tabloları, tam da bu nedenle Bakanlığın standart faiz dışı dengesinin yanında faiz gelirlerini ve özelleştirme gibi kalemleri dışarıda bırakan bir “IMF tanımlı faiz dışı denge” de yayımlar. İkisi arasındaki fark büyükse, faiz dışı fazlanın ne kadarının kalıcı olduğunu sorgulamak gerekir.

Türkiye’nin son 5 yılı

Bu tablo yalnızca TL tutarlarla okunursa yanıltır, çünkü bu yıllarda fiyatlar çok hızlı yükseldi ve bütün rakamlar kendiliğinden büyüdü. Aynı tabloyu millî gelire oranla görmek gerekir. Aşağıdaki grafikte lacivert çubuklar bütçe dengesini, altın çubuklar faiz dışı dengeyi millî gelire oranı (%) olarak gösteriyor.

Grafikte 2 farklı hikâye görülür. 2023 ve 2024’te hem bütçe dengesi hem faiz dışı denge eksiye düştü: Şubat 2023 depremlerinin ardından yapılan yeniden yapılanma harcamaları ve geniş harcama programı, faiz hariç bile açık verilmesine yol açtı. Sorun bugünkü harcamalardaydı. 2025’te ise faiz dışı denge yeniden artıya geçti, ama bütçe yine millî gelirin yaklaşık %2,8’i kadar açık verdi. Bu kez sorun bugünkü harcamalarda değil, faizdeydi: 2 trilyon 54,4 milyar TL’lik faiz, 1 trilyon 799,1 milyar TL’lik açıktan bile büyüktü. Bölümün başındaki aile örneğini hatırlayın; 2025 tam olarak o tabloya benziyor.

Aynı büyüklükteki 2 bütçe açığı aynı şeyi anlatmaz. Biri bugünkü harcamaların fazlalığından, öteki geçmişten devralınan borcun faizinden doğar. Ayırt etmenin yolu, açığı her zaman faiz dışı dengeyle birlikte okumaktır.

7. Defter ile Kasa: Bütçe Açığı ve Nakit Açığı

Devletin parasını 2 farklı yerden izleyebiliriz: defterden ve kasadan. Defter, bir harcamanın ne zaman yapılmış sayıldığını gösterir. Kasa ise paranın fiilen ne zaman çıktığını gösterir. Çoğu zaman bu ikisi aynı ayda olur, ama her zaman değil.

Bir esnafı düşünün. Aralık’ta bir tedarikçiden mal alıyor, faturayı onaylıyor ve deftere “Aralık gideri” olarak yazıyor. Ama parayı tedarikçiyle anlaştığı gibi Mart’ta ödüyor. Defterine bakan biri Aralık’ta bu harcamayı görür; kasasına bakan biri ise Aralık’ta hiçbir para çıkışı görmez, parayı Mart’ta görür. 2 bakış da doğrudur, sadece farklı soruları yanıtlar.

Türkiye’de bütçe gerçekleşmeleri deftere daha yakındır: Bir gider için ödeme belgesi düzenlendiğinde, para kasadan henüz çıkmamış ve bir bekleme hesabına (“emanet” hesabına) alınmış olsa bile gider yazılır. Hazine nakit gerçekleşmeleri ise tamamen kasaya bakar: Genel bütçenin kasasına giren ve çıkan paranın farkına nakit dengesi denir. Gelir tarafında da benzer bir fark vardır; ayrıca kurumlara verilen avanslar, kasadan çıktığı anda nakit tablosunda görünür ama harcama belgesiyle kapatılınca bütçeye yazılır.

Kurgu Devleti’nde bu yıl 2 zamanlama olayı yaşandı. Birincisi: Aralık’ta tamamlanan bir yol işi için 40 milyar liralık hakediş onaylandı ve bütçeye gider yazıldı, ama ödeme gelecek yılın Mart ayına kaldı. İkincisi: Geçen yıl bütçeye yazılıp emanete alınan 25 milyar liralık bir başka iş bu yıl nakden ödendi.

Sonuç: Aynı yıl için defter 70 milyar lira açık, kasa 55 milyar lira açık gösteriyor. Hangisi doğru? İkisi de. Defter, devletin bu yıl aldığı kararların toplam maliyetini gösterir. Kasa ise Hazine’nin bu yıl kaç lira bulmak zorunda kaldığını gösterir. Ama dikkat: Aralık’ta ertelenen 40 milyar lira gelecek yıl kasadan çıkacak. Yani bu yılın kasası, gelecek yılın kasasına bir yük devretti. Bu farklar uzun dönemde birbirini kapatır, ama hangi yıla düştüğü o yılın tablosunu tamamen değiştirebilir.

Türkiye’den gerçek bir örnek: deprem yılı

2023’te bütçe 1 trilyon 375 milyar TL açık verdi, ama aynı yıl Hazine’nin kasasındaki açık yalnızca 625,5 milyar TL’de kaldı. Aradaki yaklaşık 750 milyar TL’lik fark KENDİ HESABIMIZ, deprem bölgesine yönelik harcamaların büyük kısmının 2023 bütçesine gider yazılıp emanete alınmasından, yani o yıl nakden ödenmemesinden kaynaklandı. Bu ödemeler 2024’te kasadan çıktı ve o yıl 2 açık neredeyse eşitlendi: bütçe 2 trilyon 106,1 milyar, nakit 2 trilyon 92,5 milyar TL.

2025’te ise tablo tersine döndü: Bütçe açığı 1 trilyon 799,1 milyar TL iken nakit açığı 2 trilyon 111,2 milyar TL oldu. Bakanlık verilerine göre 2025’te Hazine’nin faiz dışı nakit harcamaları yaklaşık 13 trilyon 203 milyar TL, nakit faiz ödemeleri 1 trilyon 956,2 milyar TL oldu. Bu rakamlarla kasada faiz dışı dengenin yaklaşık 155 milyar TL açık verdiği hesaplanır KENDİ HESABIMIZ. Yani defter 255,3 milyar TL faiz dışı fazla gösterirken, kasa faiz dışında açık verdi. Hazine’nin ne kadar borçlanacağını belirleyen ise kasadır.

8. Açık Nasıl Kapatılır: Borçlanma ve Borç Çevirme

Kasada eksik kalan parayı Hazine 3 yoldan bulabilir: kasasında biriktirdiği parayı kullanarak, kamu varlığı satarak ya da borçlanarak. Borçlanmanın en yaygın yolu devlet tahvilidir: Hazine, belirli bir tarihte belirli bir faizle geri ödemeyi taahhüt eden bir senet satar. Bu senedi bankalar, fonlar, şirketler ve bireyler satın alır. Türkiye’de tahviller çoğunlukla ihale yoluyla, önceden ilan edilen bir takvime göre satılır. Hazine ayrıca yurt dışında dolar ya da avro cinsinden tahvil de ihraç edebilir; buna dış borçlanma denir.

Brüt borçlanma ve net borçlanma

Hazine’nin bir yılda bulması gereken para yalnızca o yılın açığı değildir. Geçmişte satılan tahvillerin bir kısmının vadesi o yıl dolar ve anaparası geri ödenmelidir. Yani Hazine her yıl 2 işi birden yapar: bu yılın açığını kapatmak ve eski borcu ödemek. İkisinin toplamına brüt finansman ihtiyacı denir.

Kurgu Devleti’nin kasası bu yıl 55 milyar lira açık verdi (Tablo 7). Ayrıca geçmişten gelen tahvillerin 400 milyar liralık anaparası bu yıl vadesini doldurdu. Brüt finansman ihtiyacı 55 + 400 = 455 milyar lira. Hazine yıl boyunca toplam 480 milyar lira tahvil sattı; ihtiyacından 25 milyar lira fazlasını kasada yedek olarak tuttu.

Peki borç ne kadar arttı? 480 milyar lira değil. Hazine bir yandan 480 milyar lira yeni borç alırken öbür yandan 400 milyar liralık eski borcu ödedi. Borçtaki gerçek artış 480 − 400 = 80 milyar lira. Buna net borçlanma denir. 480 milyar lira ise brüt borçlanmadır.

Bir benzetme: Kredi kartınızın 10.000 liralık borcunu ödemek için yeni bir karttan 12.000 lira çektiniz. Brüt olarak 12.000 lira borçlandınız; ama 10.000 liralık eski borcunuz kapandığı için toplam borcunuz yalnızca 2.000 lira arttı. Gazetede “Hazine bu ay 300 milyar lira borçlandı” diye okuduğunuzda, bunun büyük kısmının eski borcu kapatmak için olabileceğini unutmayın.

Hazine ve Maliye Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de Hazine 2025’te toplam 3 trilyon 929,2 milyar TL yeni borçlanma yaptı ve 1 trilyon 406,5 milyar TL eski borç anaparası geri ödedi. Net borçlanma 2 trilyon 522,7 milyar TL oldu. Bunu günlere bölersek Hazine 2025’te her gün ortalama 10,8 milyar TL borç aldı KENDİ HESABIMIZ. Aynı yıl nakit açığı 2 trilyon 111,2 milyar TL’ydi; net borçlanmanın açıktan büyük olması, Hazine’nin bir kısmını kasada tampon olarak tuttuğunu ve kur farkları gibi kalemleri de finanse ettiğini gösterir.

Borç çevirme oranı

Borç çevirme oranı, Hazine’nin ödediği borcun ne kadarını yeni borçla karşıladığını gösterir. %100 demek, ödenen her 100 lira için 100 lira yeni borç alınmış demektir. %120 demek, ödenenden daha fazla borçlanılmış demektir. %80 demek, ödemenin bir kısmı kasadan ya da gelirden karşılanmış demektir.

Burada çok önemli bir tuzak var. Türkiye’de Bakanlığın açıkladığı resmî toplam iç borç çevirme oranında paydada yalnızca anapara değil, anapara ile faizin toplamı, yani borç servisi vardır. Bazı kaynaklar ise yalnızca anaparayı kullanır. Hangi tanımın kullanıldığına bakmadan 2 oranı karşılaştırmak yanlış sonuca götürür.

Kurgu Devleti’nin 120 milyar liralık faizinin 100 milyar lirası iç borca, 20 milyar lirası dış borca ödeniyor olsun. İç borç servisi 400 + 100 = 500 milyar lira, iç borçlanma 480 milyar lira. Resmî tanımla çevirme oranı 480 / 500 = %96. Anapara esaslı tanımla 480 / 400 = %120. Aynı yıl, aynı rakamlar, 2 farklı oran. Daha da öğretici olanı: Resmî oran %100’ün altında olmasına rağmen iç borç 80 milyar lira arttı. Çünkü faiz bir giderdir; onu borçla ödemek, borcu büyütür.

Tablo, Türkiye’de Hazine’nin son yıllarda her 100 liralık iç borç servisine karşılık yaklaşık 130 lira borçlandığını gösteriyor. 2025’in ilk 11 ayında iç borç servisinin yaklaşık %64’ü faizden oluşuyordu; yani çevirme oranının yüksek çıkmasının bir nedeni, faizin de büyük ölçüde borçla ödenmesiydi. Tek bir ayın oranı ise o ayın ödeme takvimine çok bağlıdır: Yüklü ödemenin olduğu bir ayda oran düşer, ödemenin az olduğu bir ayda yükselir. Bu yüzden aylık oranı yıllık eğilimle karıştırmamak gerekir.

Borcun fiyatı ve vadesi

Borçlanmanın 2 özelliği daha her ay açıklanır: maliyet ve vade. Maliyet, yeni borcun yıllık faizidir. Vade, borcun ortalama kaç ayda geri ödeneceğidir. Bakanlık verilerine göre Eylül 2026’da iç borçlanmanın ortalama maliyeti %39,07, ortalama vadesi 51,3 ay oldu. Vadenin uzun olması iyidir: Borç daha seyrek çevrilir ve faiz değişimlerinden daha geç etkilenir. Maliyetin yüksek olması ise gelecekteki faiz giderinin büyüyeceği anlamına gelir.

9. Borç Stoku: Küvet ile Musluk

2. bölümdeki küvet benzetmesine dönelim. Borç stoku küvetteki sudur: Belirli bir günde devletin toplam ne kadar borçlu olduğunu gösterir. Türkiye’de en sık kullanılan ölçü, Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın her ay yayımladığı merkezi yönetim brüt borç stokudur. “Brüt” kelimesi, devletin elindeki paranın ve alacakların düşülmediğini anlatır.

Küvetteki su yalnızca musluktan gelmez. Borç stoku da yalnızca bütçe açığıyla büyümez. Stoku değiştiren 4 ana kaynak vardır: net borçlanma (musluktan akan su), kur değişimi (döviz cinsi borcun lira karşılığının değişmesi), enflasyona bağlı tahvillerin değer artışı ve nakit kullanmadan yapılan işlemler, örneğin bir kuruma para yerine doğrudan tahvil verilmesi.

Döviz cinsi borç ve kur etkisi

Devletin borcunun bir kısmı lira cinsinden, bir kısmı dolar, avro ya da altın cinsindendir. Döviz cinsi borç, lira cinsinden ifade edildiğinde kura göre değişir. Dolar 30 liradan 36 liraya çıkarsa, 1 milyar dolarlık borcun lira karşılığı 30 milyardan 36 milyar liraya yükselir; devlet tek lira borç almamış olsa bile. Bu yüzden borç tablolarında borcun para birimi dağılımı her zaman ayrıca gösterilir.

Kurgu Devleti bu yıl 70 milyar lira bütçe açığı verdi, ama borç stoku 200 milyar lira arttı. Nasıl? Bu 200 milyar liranın nereden geldiğini adım adım açalım:

Bu tablo, kamu maliyesinin en önemli derslerinden birini verir: bütçe açığına bakarak borç stokunun ne kadar artacağını tahmin edemezsiniz. Döviz cinsi borcun büyük olduğu bir ülkede kur hareketi, bütçe açığından çok daha büyük bir etki yaratabilir.

Türkiye’nin borç stoku

Bakanlık verilerine göre merkezi yönetim brüt borç stoku 2024 sonunda 9 trilyon 250,8 milyar TL iken 2025 sonunda 13 trilyon 656,1 milyar TL’ye çıktı. Artış 4 trilyon 405,3 milyar TL. Aynı yıl bütçe açığı 1 trilyon 799,1 milyar TL, net borçlanma 2 trilyon 522,7 milyar TL’ydi. Yani stok artışının yaklaşık 1 trilyon 882,6 milyar TL’si KENDİ HESABIMIZ net borçlanmanın dışından geldi; bunun büyük kısmı TL’nin değer kaybıyla döviz cinsi borcun lira karşılığının artması ve enflasyona bağlı tahvillerin değer artışıdır. Döviz cinsi borç stoku tek başına 2 trilyon 57,9 milyar TL büyüdü. Kurgu Devleti’nde gördüğümüz tablonun gerçek hayattaki karşılığı budur.

Grafiğin bir başka mesajı da şudur: Döviz cinsi borcun toplam içindeki payı 2022 sonunda %65,5 iken 31 Ağustos 2026’da %51,3’e geriledi KENDİ HESABIMIZ. Bu, Hazine’nin bilinçli olarak lira cinsi borçlanmaya yöneldiğini ve kur şoklarına karşı kırılganlığın azaldığını gösterir. Ağustos 2026 sonunda stok 15 trilyon 893,8 milyar TL’ydi.

Brüt borç, net borç ve AB tanımlı borç

Borcu ölçmenin tek bir yolu yoktur. Merkezi yönetim brüt borcu yukarıda gördüğümüz rakamdır. AB tanımlı genel yönetim borcu ise Avrupa Birliği’nin kullandığı tanıma göre hesaplanır, belediyeleri ve sosyal güvenlik kurumlarını da kapsar ve kamunun kendi içindeki borçlarını düşer; ülkeler arası karşılaştırma bu rakamla yapılır. Bakanlık verilerine göre bu oran 2025 sonunda millî gelirin %23,8’iydi ve 2026’nın ilk çeyreğinde %23,1’e geriledi. Kamu net borcu ise brüt borçtan kamunun elindeki nakdi ve likit varlıkları düşer; 2025 sonunda millî gelirin %13,6’sıydı. Avrupa Birliği ortalamasının %80’in üzerinde olduğu düşünülürse Türkiye’nin borç oranı düşüktür. Ama borcun ağırlığını yalnızca büyüklüğü değil, faizi ve para birimi de belirler; bunu 11. bölümde göreceğiz.

10. Enflasyon Gözlüğü: Nominal, Reel ve Millî Gelire Oran

Fiyatların hızla yükseldiği bir ülkede bütçe rakamlarına çıplak gözle bakmak, eğri bir aynada kendine bakmaya benzer. Her şey olduğundan büyük görünür. Bu yüzden rakamları okurken bir “enflasyon gözlüğü” takmak gerekir. Bu gözlüğün 3 camı vardır.

Birinci cam: nominal ile reel

Nominal rakam, liranın üzerinde yazan rakamdır. Reel rakam ise fiyat artışından arındırılmış rakamdır; yani “gerçekte daha fazla mı, daha az mı” sorusunun cevabıdır. Maaşınız %20 arttı ama fiyatlar %30 arttıysa, nominal olarak daha çok kazanıyorsunuz ama reel olarak fakirleştiniz. Reel değişim şöyle hesaplanır:

Kurgu Devleti’nin vergi gelirleri geçen yıl 740, bu yıl 880 milyar lira. Nominal artış %18,9. Aynı dönemde fiyatlar ortalama %15 yükseldi. Reel artış: 1,189 / 1,15 − 1 ≈ %3,4. Vergiler gerçekten arttı, ama manşetteki %18,9’un çok altında.

Tablo çok şey anlatıyor. 2025’te devletin faiz dışındaki bütün harcamaları toplamda reel olarak biraz azaldı; buna karşılık faiz harcaması reel olarak yaklaşık %20 arttı. Yani toplam harcamayı enflasyonun üzerinde tutan şey faizdi. Bu tabloyu nominal rakamlarla okuyan biri “bütün harcamalar %30’un üzerinde arttı” der ve hikâyeyi kaçırır.

İkinci cam: millî gelire oran

Millî gelir de enflasyonla birlikte büyüdüğü için, bir kalemi millî gelire bölmek fiyat etkisini kendiliğinden ayıklar. Bu, yıllar arasında karşılaştırma yapmanın en kolay yoludur. Türkiye’de vergi gelirlerinin millî gelire oranı 2024’te %16,4 iken 2025’te %17,5’e çıktı KENDİ HESABIMIZ. Bu, vergi yükünün ekonomiye göre gerçekten arttığını gösterir.

Üçüncü cam: bütçe içindeki pay

Bir kalemin toplam harcama ya da toplam gelir içindeki payı, önceliklerin nasıl değiştiğini gösterir. Aşağıdaki tablo, aynı rakamın, yani Türkiye’nin 2025 faiz giderinin, farklı camlardan nasıl göründüğünü özetliyor.

Enflasyon borcu eritir mi?

Sabit faizli bir borcunuz varsa enflasyon sizin lehinize çalışır: 10 yıl sonra ödeyeceğiniz 100.000 liranın değeri, fiyatlar yükseldikçe erir. Devlet için de aynısı geçerlidir, ama 3 koşulla. Borç sabit faizli olmalı, uzun vadeli olmalı ve lira cinsinden olmalıdır. Faizi her dönem yeniden belirlenen borçta bu avantaj hızla kaybolur. Enflasyona endeksli tahvilde ise hiç yoktur, çünkü anapara her ay fiyatlar kadar büyür. Döviz cinsi borçta da kur, enflasyon kadar artarsa erime olmaz. Ayrıca her yeni borç, o günün yüksek faiziyle alınır; bu yüzden eski ucuz borçların yerini yeni pahalı borçlar aldıkça faiz faturası kademeli olarak büyür.

11. Borç Oranı Neden Düşer ya da Yükselir?

Şimdi rehberin belki de en ilginç sorusuna geldik: Bir devletin borcu lira olarak artarken, borcun ekonomiye oranı nasıl düşebilir? Ya da tersi?

Cevap basit bir yarışta saklıdır. Borç her yıl en az faizi kadar büyüme eğilimindedir; çünkü faiz ödenmezse ya da borçla ödenirse borcun üstüne eklenir. Ekonomi de her yıl nominal olarak büyür, yani reel büyüme artı enflasyon kadar. Faiz, nominal büyümeden düşükse ekonomi borçtan hızlı koşar ve borç oranı kendiliğinden düşer. Faiz, nominal büyümeden yüksekse borç ekonomiden hızlı koşar ve oran kendiliğinden yükselir. Faiz dışı fazla bu yarışa bir fren ekler, faiz dışı açık ise bir gaz pedalı. Son olarak kur hareketleri ve diğer kalemler oranı bir anda itip çekebilir.

Kurgu Devleti’nin geçen yıl millî geliri 5.000, bu yıl 6.000 milyar lira; ekonomi nominal olarak %20 büyüdü. Borç stoku 1.500’den 1.700 milyar liraya çıktı. Borç oranı ise %30’dan %28,3’e düştü. Borç 200 milyar lira artmışken oran nasıl düştü? 3 kuvveti tek tek hesaplayalım:

Tablonun mesajı açık: Kurgu Devleti’nin borç oranını aşağı çeken asıl kuvvet, %20’lik nominal büyümenin %8’lik faizi geride bırakmasıydı. Kur artışı bu düşüşün önemli bir kısmını geri aldı. Faiz dışı fazla ise küçük ama yardımcı bir rol oynadı.

Aynı hesabı Türkiye’nin 2025 yılına uygulayalım. Merkezi yönetim borcunun millî gelire oranı 2024 sonunda yaklaşık %20,7’ydi. 2025’te faiz giderlerinin bir önceki yıl sonu borç stokuna oranı yaklaşık %22,2, millî gelirin nominal büyümesi yaklaşık %42 oldu. Faiz ile büyüme yarışının etkisi yaklaşık −2,9 puan, faiz dışı fazlanın etkisi yaklaşık −0,4 puan. Yalnızca bu 2 kuvvete bakılsa oranın 3 puandan fazla düşmesi gerekirdi. Oysa oran %21,6’ya, yaklaşık 0,8 puan yükseldi. Aradaki yaklaşık 4,1 puanlık fark, kur değişimi, enflasyona bağlı tahviller ve defter ile kasa arasındaki farklardan geldi. Bütün hesaplar Bakanlık ve TÜİK verileriyle bizim tarafımızdan yapılmıştır.

Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde borç oranını aşağı çeken asıl güç faiz dışı fazla değil, ekonominin nominal olarak faizden hızlı büyümesidir. Bu güç kalıcı değildir; enflasyon düştükçe yarış dengelenir ve yükü faiz dışı denge taşımak zorunda kalır.

Düşük borç oranı her şey demek değildir

Türkiye’nin borç oranı Avrupa ortalamasının çok altında. Ama borcun ağırlığını yalnızca büyüklüğü belirlemez. Japonya’nın borcu millî gelirinin 2 katından fazladır, ama çok düşük faizle ve kendi parasıyla borçlanır. Türkiye’nin borcu küçüktür, ama borcun yaklaşık yarısı döviz cinsindendir ve yeni borcun faizi %39’un üzerindedir. Bu yüzden borç oranının yanında mutlaka şu soruya da bakmak gerekir: Her 100 liralık gelirin kaçı faize gidiyor?

Grafik, borç oranının millî gelire göre düştüğü yıllarda bile faiz yükünün gelirlere göre arttığını gösteriyor. 2022’de her 100 liralık gelirin yaklaşık 11 lirası faize giderken, 2025’te bu 16 liraya çıktı. Vergi gelirleriyle kıyaslarsak 2025’te her 100 liralık verginin yaklaşık 19 lirası faize gitti KENDİ HESABIMIZ. Düşük ama pahalı bir borç, yüksek ama ucuz bir borçtan daha ağır gelebilir.

12. Kurgu Devleti’nin Bir Yılı: Bütün Tablolar Bir Arada

Şimdiye kadar Kurgu Devleti’nin yılını parça parça gördük. Şimdi bütün parçaları tek bir zincir halinde birleştirelim. Bu zincir, gerçek hayatta da bir yılın bütçe, kasa ve borç tablolarının birbirine nasıl bağlandığını gösterir.

Bu karneye bakıp Kurgu Devleti hakkında ne söyleyebiliriz? İyi haberler: Faiz hariç bütçe fazla veriyor, borç oranı düşüyor ve faiz gelirin yalnızca %12’sini götürüyor. Dikkat gerektiren noktalar: Faiz dışı fazlanın 30 milyar lirası bir defalık özelleştirmeden geliyor, gelecek yıla 40 milyar liralık ertelenmiş ödeme devrediliyor, döviz cinsi borcun payı kur nedeniyle artıyor ve borç oranındaki düşüş büyük ölçüde nominal büyümenin faizi geride bırakmasına dayanıyor. Tek bir satıra bakan biri ya “her şey yolunda” ya da “borç rekor kırdı” der. Bütün satırlara bakan biri ise dengeli bir hüküm verebilir.

13. Türkiye’nin Gerçek Tablosu

Artık bütün araçlara sahibiz. Şimdi Türkiye’nin en güncel verilerini aynı zincirle okuyalım. Bu bölüm yazılırken (Ekim 2026) yayımlanmış son veriler şunlardı: bütçe ve kasa için Eylül 2026, borç stoku için 31 Ağustos 2026, AB tanımlı borç için 2026’nın ilk çeyreği. Dönemlerin aynı olmadığına dikkat edin; gerçek hayatta bu her zaman böyledir.

Zinciri baştan okuyalım. 2026’nın ilk 9 ayında bütçe faiz hariç 410,8 milyar TL fazla verdi, ama yaklaşık 2 trilyon 251 milyar TL’lik faiz bütçeyi 1 trilyon 840,3 milyar TL açığa soktu. 9 ayın faiz faturası, 2025’in bütün yılının faizini (2 trilyon 54,4 milyar TL) şimdiden geçti KENDİ HESABIMIZ. Kasa tarafında açık 1 trilyon 871,3 milyar TL ile bütçeye çok yakın; yani bu yıl defter ile kasa birbirine yaklaşmış. Ama kasanın gördüğü faiz dışı fazla (312,5 milyar TL), defterdekinden yaklaşık 98 milyar TL daha zayıf.

Hazine bu açığın 1 trilyon 582,6 milyar TL’sini net borçlanmayla, kalanını kasasını kullanarak karşıladı. Yeni borcun maliyeti %39’un üzerinde, vadesi ise 4 yılı aşıyor. Borç stoku Ağustos sonunda 15,9 trilyon TL’ye ulaştı ve yarısından biraz fazlası döviz cinsi. Millî gelire oranla ise borç Avrupa ölçülerinde düşük. Hükümetin Eylül 2026’da açıkladığı Orta Vadeli Program, 2026 yılının bütçe açığının millî gelirin %3,1’i olmasını bekliyor.

14. Veri Okuma Laboratuvarı: Bir Haberi Adım Adım Çözmek

Diyelim ki bir sabah şu haberi okudunuz: “Merkezi yönetim bütçesi Eylül’de 532,2 milyar TL ile yılın en yüksek aylık açığını verdi; faiz dışı denge de 269,2 milyar TL açık verdi.” Bu haber gerçektir ve Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın 15 Ekim 2026 tarihli açıklamasına dayanır. Şimdi bu tek cümleyi, rehberde öğrendiğimiz 8 soruyla çözelim.

Sonuç: Haber doğru, ama tek başına eksik. Eylül gerçekten zayıf bir aydı ve gelirlerin reel olarak gerilemesi izlenmesi gereken bir işaret. Ama 9 aylık tablo hâlâ faiz hariç fazla gösteriyor ve yıllık hedefle uyumlu. Bir ayın verisinden “bütçe kontrolden çıktı” ya da “her şey yolunda” sonucunu çıkarmak için erken; Ekim ve Kasım verilerinin aynı yönü gösterip göstermediğine bakmak gerekir.

15. En Sık Yapılan 12 Yanlış

16. Hangi Veri Nerede Yayımlanır?

Kendi analizinizi yapmak istediğinizde nereye bakacağınızı bilmek, işin yarısıdır. Aşağıdaki tablo, her sorunun cevabının hangi kurumun hangi yayınında bulunduğunu gösteriyor. Bir veriyi not ederken 2 tarihi birlikte yazın: verinin ait olduğu dönem (örneğin Eylül 2026) ve yayımlandığı gün (örneğin 15 Ekim 2026). Bu alışkanlık, yanlış karşılaştırmaların çoğunu önler.

17. Küçük Sözlük

Devletin bütçesi, kasası ve borcu ilk bakışta soğuk ve karmaşık tablolardır. Ama hepsi aynı hikâyenin parçalarıdır: Bütçe ne kadar harcandığını, kasa ne kadar para bulunması gerektiğini, borç stoku da bütün bunların geride bıraktığı izi gösterir. Bir sonraki bütçe haberini okuduğunuzda manşetteki tek rakamla yetinmeyin; yanına faiz dışı dengeyi, aynı ayın kasa tablosunu, reel değişimi ve borcun bileşimini koyun. Bu rehberin amacı da tam olarak budur: Rakamları başkasının yorumuna ihtiyaç duymadan, kendi gözünüzle okuyabilmeniz.